Metrics cho startup consumer: tăng trưởng, unit economics và NPS

Tom Blomfield (YC) giảng metrics cho startup consumer: growth rate, organic và paid growth, CAC, unit economics, retention, magic moment và NPS.

Đã duyệt độc lập · cập nhật 13/11/2026 · 22 min

1. Tom Blomfield và hai công ty consumer

Đây là một tập trong Startup School của Y Combinator. Theo mô tả video (đăng ngày 06/01/2024), người giảng là Tom Blomfield, YC Group Partner, và bài đi sâu vào những metrics quan trọng nhất với startup consumer: tăng trưởng user organic và paid, unit economics, net promoter score, và "magic moment" trong sản phẩm.

Tom Blomfield ngồi sau bàn gỗ, trước bức tường cửa màu cam, mặc áo thun đen
Tom Blomfield mở đầu bài giảng về metrics cho startup consumer, ngồi sau bàn gỗ trước bức tường cửa màu cam.

Tom mở đầu: chào mừng tới phần metrics cho startup consumer. Với startup B2B, anh nhắc lại hai metrics đã bàn là net dollar retention và gross margin, những metrics quan trọng nhất cho công ty B2B (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Lần này anh đi sâu vào những metrics đặc biệt quan trọng với công ty consumer.

Tom kể về mình (video đăng ngày 06/01/2024): anh từng là founder của Monzo, một ngân hàng online cho người tiêu dùng, mà theo anh lúc quay video đã có khoảng 8 triệu khách hàng ở Anh. Anh cũng từng làm ở Grouper, một công ty YC đã build một group social club kiêm app hẹn hò. Vậy là hai công ty consumer. Anh cũng đã làm việc với vài chục công ty consumer ở YC.

2. Growth rate: 15%, 10% và 5% mỗi tháng

Với công ty consumer, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), tăng trưởng, cụ thể là headline user growth, là metric hiển nhiên mà nhiều người theo dõi. Lý do là monetization thường đến sau. Bạn có thể phải xây dựng một kiểu network effect hay viral coefficient trước, những thứ anh sẽ nói ở phần sau.

Mức chuẩn Tom đưa ra (video đăng ngày 06/01/2024):

  • Tăng 15% month over month là một growth rate tốt. Ở tốc độ đó, bạn nhân 5 lần user base mỗi năm (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Tăng 10% mỗi tháng là ổn với một công ty consumer, và có nghĩa là bạn xấp xỉ gấp ba user base mỗi năm (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Tăng 5% một tháng hoặc thấp hơn thì, anh e là, khó có khả năng đạt tới breakout success (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
Slide Growth rates ở nửa trái, Tom ngồi bên phải
Slide "Growth rates" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi một gạch đầu dòng: "15% month-over-month is good".

3. Organic và paid growth: Monzo tới một triệu khách

Nhưng theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), tăng trưởng phức tạp hơn nhiều so với con số user tổng. Trước hết anh tách nó thành organic growth và paid growth. Organic growth về cơ bản là mọi thứ bạn không phải trả tiền. Và các founder điều hành công ty consumer thường bỏ bê phần này.

Ở Monzo, theo Tom kể trong video đăng ngày 06/01/2024, anh và nhóm đạt một triệu khách hàng trước khi chi bất kỳ đồng nào cho direct marketing hay quảng cáo. Và anh và nhóm làm được điều đó bằng hai cách: virality và network effect. Anh nói hai khái niệm này đáng dừng lại một chút, vì chúng quan trọng như vậy.

Tăng trưởng user Organic virality · network effect Paid bạn trả tiền để có user
Hình 3.1Cách Tom tách tăng trưởng trong video đăng ngày 06/01/2024 (hình vẽ minh hoạ): organic là thứ bạn không trả tiền, gồm virality và network effect; paid là thứ bạn trả tiền để có.

4. Virality: Facebook tag ảnh và Wordle

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), virality là ý tưởng một user, trong lúc dùng sản phẩm của bạn, giới thiệu nó cho những user khác. Còn network effect là ý tưởng sản phẩm tốt lên khi có thêm nhiều node trong mạng lưới.

Slide nền tối, chữ Virality và dòng Users introduce your product to new users
Slide "Virality" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi định nghĩa: "Users introduce your product to new users".

Tom lấy ví dụ từ thời đầu của Facebook (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Khi bạn chụp một tấm ảnh và upload lên Facebook, bạn được nhắc tag bạn bè, kể cả khi họ chưa có mặt trên Facebook. Những người bạn đó sẽ nhận một email kiểu "này, có người vừa tag một tấm ảnh của bạn, đăng ký để xem ảnh". Đó là một viral mechanic: bằng việc upload ảnh và tag bạn bè, bạn lan sản phẩm tới user mới.

Một ví dụ khác là Wordle (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Khi chơi Wordle, người ta đăng điểm của mình lên mạng xã hội, những ô vuông nhỏ màu xanh lá và xám mà bạn hay thấy. Đó là tín hiệu cho mọi người khác biết họ đang chơi trò này, và nó kéo người mới vào trò chơi. Đó là virality.

5. Network effect: Metcalfe's law và WhatsApp

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), network effect đến từ Metcalfe's law: giá trị của mạng lưới là bình phương số node trong mạng. Điều đó về cơ bản có nghĩa là càng nhiều người dùng một thứ, thứ đó càng có giá trị.

WhatsApp là một ví dụ rất hay cho điều này (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Nếu bạn là người duy nhất bạn biết dùng WhatsApp thì bạn không nhắn được cho ai cả. Nó khá vô dụng. Nhưng càng thêm nhiều người vào sản phẩm, bạn mời càng nhiều người, nó càng hữu ích với bạn: bạn nhắn tin miễn phí được cho tất cả những người này khắp thế giới.

1 người: không nhắn được ai 3 người 5 người
Hình 5.1Hình vẽ minh hoạ ý Tom nói trong video đăng ngày 06/01/2024: càng nhiều người dùng, sản phẩm càng có giá trị; với một người, WhatsApp không nhắn được cho ai.

Và theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), những công ty consumer tốt nhất kết hợp cả virality lẫn network effect, hai khái niệm khác nhau nhưng rất gần nhau, để tăng user base một cách organic.

6. Đưa virality và network effect vào sản phẩm của bạn

Tom mời người xem nghĩ về sản phẩm của chính mình: làm sao đưa cả hai thứ này, virality và network effect, vào đó (video đăng ngày 06/01/2024)?

Thứ nhất, với virality, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024): đâu là những khoảnh khắc đáng chia sẻ? Đâu là những điểm mà bạn vừa đạt được một điều mới trong sản phẩm? Với Duolingo là bạn vừa lên một level mới, một thứ bạn muốn khoe. Với Wordle là bạn vừa giải xong trong hai lượt hay đại loại vậy. Đâu là những điểm trong sản phẩm mà người ta tự nhiên muốn chia sẻ? Rồi làm sao biến việc đó thành thật dễ, bằng tất cả những sharing prompt mà cả iOS lẫn Android cung cấp (theo video đăng ngày 06/01/2024)?

Thứ hai là network effect, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024): sản phẩm của tôi có thể tốt lên thế nào khi có thêm người tham gia? Bạn phải chuyển từ việc nghĩ về sản phẩm như một hành trình single player sang một hành trình multiplayer.

Tom ngồi sau bàn, dòng chữ màu cam How could my product get better with more people?
Dòng chữ chèn trên hình (video đăng ngày 06/01/2024): "How could my product get better with more people?", câu hỏi Tom đặt ra cho phần network effect.

Với Monzo, một neobank, theo Tom kể trong video đăng ngày 06/01/2024, network effect là những thứ như gửi và nhận tiền thật nhanh ngay trong ngân hàng. Anh và nhóm đã build một kiểu chuyển tiền giống Venmo ngay trong ngân hàng. Bạn cũng có thể mở tài khoản chung, hay có những "pot" lớn cho một nhóm người đi nghỉ cùng nhau.

Thế nên điều anh và nhóm hay thấy, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), là một nhóm sáu, bảy người đi nghỉ. Lúc đầu chỉ ba người có Monzo. Tới cuối chuyến đi, cả nhóm đều đã bị "ép" đăng ký Monzo để cùng quản lý chi tiêu. Đó là một network effect.

7. Viral loop trả lãi mãi, và paid referral scheme

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), làm việc trên network effect và viral loop sẽ trả lãi mỗi ngày trong suốt phần đời còn lại của công ty. Với tiền quảng cáo, bạn chi tiền hôm nay, ngày mai nó mất. Bạn phải tiếp tục chi tiền đó để tiếp tục có user. Viral loop và network effect thì trả lãi mãi mãi. Vậy nên mỗi 1 hay 2% bạn tối ưu thêm được trong viral loop và network effect sẽ trả lãi cho tới hết đời công ty.

Tom ngồi sau bàn, dòng chữ màu cam Viral loops and network effects keep paying you back
Dòng chữ chèn trên hình (video đăng ngày 06/01/2024): "Viral loops and network effects keep paying you back".

Paid referral scheme, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), là một kiểu pha trộn thú vị. Nó giống "member get member": nếu bạn giới thiệu một người bạn, bạn được 5 đô và người đó được 5 đô. Hoặc với Uber, bạn được một chuyến miễn phí, người kia cũng được một chuyến miễn phí. Tom nói anh sẽ coi đây là paid acquisition: bạn đang chi tiền để có khách hàng, và nếu bạn ngừng chi, những khách hàng đó sẽ không xuất hiện.

8. Cannibalization và fraud: câu chuyện Zipcar

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), có hai thứ cần để ý nếu bạn chạy paid referral scheme.

Thứ nhất là cannibalization (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Đó là chuyện người ta đằng nào cũng sẽ giới thiệu bạn bè, và giờ khi trả tiền cho họ, bạn đơn giản là đang trả tiền cho những user lẽ ra đã đăng ký miễn phí. Bạn có thể kiểm tra điều đó bằng cách chạy paid referral scheme ở một số vùng trong nước hay một số thành phố thôi, hoặc tắt nó đi một thời gian, rồi xem tỉ lệ giới thiệu organic tự nhiên bạn có được là bao nhiêu.

Có paid referral một số vùng, một số thành phố Không có paid referral nơi còn lại, hoặc tắt một thời gian so sánh: tỉ lệ giới thiệu organic tự nhiên là bao nhiêu
Hình 8.1Cách kiểm tra cannibalization Tom gợi ý trong video đăng ngày 06/01/2024 (hình vẽ minh hoạ): chỉ chạy paid referral ở một số nơi hoặc tắt nó một thời gian, rồi xem tỉ lệ giới thiệu organic tự nhiên.

Thứ hai cần để ý, thật lòng mà nói, là fraud (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024): người ta bằng cách nào đó vắt kiệt referral scheme của bạn. Tom kể có một người bạn của anh, thời đầu của Zipcar, đã dựng một loạt quảng cáo giá rẻ đặt giá thầu cho Zipcar, rồi chuyển hướng người click thẳng tới Zipcar để vắt referral scheme. Thế là người đó lái Zipcar miễn phí suốt một năm, rồi bị Zipcar cấm vĩnh viễn. Theo Tom, lúc nào cũng có người làm chuyện này; bạn chỉ cần để ý. Đó đơn giản là một khoản chi phí phiền phức.

9. Paid growth: tracking, UTM và attribution

Đã nói xong organic growth, nhất là network effect và viral loop, Tom chuyển sang paid growth (video đăng ngày 06/01/2024). Đó là khi bạn chạy một chiến dịch pay-per-click, có thể quảng cáo trên TV, quảng cáo trên báo, hay gì đó.

Điều đầu tiên, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), là bạn phải có tracking tốt. Bạn cần biết mỗi user đến từ đâu: từ quảng cáo Facebook, quảng cáo Instagram, hay quảng cáo TV kia? Với quảng cáo pay-per-click, cách đơn giản là UTM referrer trong URL. Nếu bạn không lấy được cái đó, hay như anh biết, những thay đổi gần đây của iOS (tính tới lúc video đăng ngày 06/01/2024) đã khiến việc track khó hơn rất nhiều, thì bạn cứ hỏi user lúc họ đăng ký rằng họ biết tới bạn từ đâu. Vậy là bạn phải đo được paid với free, và phải biết user đến từ đâu.

Bạn có thể làm rất rối với first touch attribution, last touch, multi-touch attribution. Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), việc đó thường phiền phức hơn nhiều so với giá trị nó mang lại. Dùng UTM referral hoặc hỏi khách hàng họ biết tới doanh nghiệp của bạn từ đâu có lẽ là cách tốt nhất với phần lớn các bạn.

User đến từ đâu UTM, hoặc hỏi lúc đăng ký Đã chi bao nhiêu cho từng kênh CAC theo kênh chi phí cho mỗi user Ghi nguồn vào DB giữ mãi mãi
Hình 9.1Dòng tính customer acquisition cost Tom mô tả trong video đăng ngày 06/01/2024 (hình vẽ minh hoạ): biết mỗi user đến từ đâu và đã chi bao nhiêu cho từng kênh, ra CAC theo kênh; nguồn của mỗi user được ghi vào database và giữ mãi.

10. CAC theo từng kênh: blog tiết kiệm tiền ở Monzo

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), hiểu mỗi user đến từ đâu, rồi bạn đã chi bao nhiêu cho mỗi kênh, cho bạn biết customer acquisition cost: bạn đã chi bao nhiêu ở mỗi kênh để có mỗi user. Điều quan trọng là bạn track con số này theo từng kênh, và quan trọng hơn cả, ghi lại trong database mỗi user đến từ đâu. Ghi lại mãi mãi, vì nhờ vậy bạn theo dõi được kết quả của những khách hàng đó theo thời gian.

Tom kể chuyện ở Monzo (video đăng ngày 06/01/2024): khi đã bắt đầu trả tiền quảng cáo, anh và nhóm tìm được một blog chuyên tiết kiệm tiền mà lấy user từ đó rất, rất rẻ. Blog đó gửi tới hàng trăm, hàng trăm user. Nó có vẻ rất, rất rẻ. Nhưng hoá ra những khách hàng đó lỗ nặng. Họ nạp tiền vào thẻ Monzo, đi nghỉ, rồi lập tức đi rút 1.000 bảng ở ATM và tiêu bằng tiền mặt. Và trong một thời gian rất, rất dài, anh và nhóm không hiểu vì sao lại như vậy. Anh và nhóm đã nghiên cứu chuyện đó.

Nhưng kết quả sau cùng, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), là anh và nhóm đóng kênh quảng cáo đó lại. Dù chi phí có khách ở kênh đó trông rất, rất tốt, lifetime value của những khách hàng đó lại âm. Doanh thu và lợi nhuận họ tạo ra là âm với công ty, vì họ tạo ra quá nhiều chi phí.

Điều thứ hai cần để ý với CAC, customer acquisition cost, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024): bạn phải đo nó tới một user đang hoạt động, đã monetize và còn ở lại, theo bất kỳ định nghĩa nào hợp với doanh nghiệp của bạn. Có thể đó là một thuê bao trả tiền. Với Monzo, đó là một weekly active user. Bạn phải đo tới một user tốt, không đơn giản là một lượt sign up, vì bạn có thể có tỉ lệ rơi rụng 80 hay 90 phần trăm ngay trong tuần đầu. Bạn phải track xem tốn bao nhiêu để có một user ở lại lâu dài, hoạt động và giữ chân giống như một trong những user tốt của bạn. Đó mới là customer acquisition cost của bạn.

11. Tỉ lệ organic và paid, và rủi ro từ các nền tảng quảng cáo

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), những công ty consumer tốt nhất có tỉ lệ organic so với paid vào khoảng trên 80% organic và 20% paid, thậm chí 100% organic và 0% paid với một số công ty consumer xuất sắc nhất như Facebook và WhatsApp thời đầu.

Chia đôi 50-50 giữa paid và organic là OK. Còn bất cứ thứ gì dưới 50-50 trong bất kỳ khoảng thời gian nào, thật lòng mà nói, là khá đáng lo (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).

Slide Organic vs. Paid Growth với ba gạch đầu dòng, Tom bên phải
Slide "Organic vs. Paid Growth" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi ba ý: "Ideal is >80% organic with up to 20% paid", "50:50 split is okay", "below 50:50 is worrisome".

Lý do, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024): nếu bạn dựa quá nhiều vào các nền tảng quảng cáo lớn như Google và Meta để tăng trưởng, về cơ bản bạn sẽ phải trả cho họ nhiều tiền hơn. Và khi bạn trả họ nhiều tiền hơn để có thêm user, chi phí có mỗi user tăng lên. Những nền tảng quảng cáo này được tinh chỉnh rất tốt để rút tối đa giá trị từ bạn và từ đối thủ của bạn. Thế là chuyện xảy ra là tất cả các công ty cạnh tranh nhau cứ đặt giá, đặt giá, đặt giá để có thêm, thêm nữa khách hàng, và thấy mình kiếm được lợi nhuận ngày càng ít trên mỗi khách hàng, vì họ phải chi ngày càng nhiều để có được khách. Rốt cuộc, chỉ Google và Meta thật sự thắng trong cuộc chiến đó. Tất cả các bạn kéo margin về 0, còn Google và Meta kiếm hết tiền. Theo anh, đó là lý do dựa quá nhiều vào paid growth nguy hiểm đến vậy.

Tương tự, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), một thay đổi lớn của nền tảng, như những thay đổi của nền tảng iOS đã làm hỏng tracking quảng cáo, có thể xoá sổ một nửa doanh nghiệp của bạn. Anh nói đã thấy rất nhiều công ty chết qua một đêm vì những thay đổi ở các nền tảng quảng cáo lớn. Nên anh nói "làm ơn, làm ơn, làm ơn" tập trung vào organic growth, và đó là viral loop và network effect.

Để khép phần paid growth, Tom nói (video đăng ngày 06/01/2024) anh chưa thấy công ty consumer tuyệt vời nào đạt tới quy mô thật sự theo kiểu đó, và anh chắc là có ai đó xem video sẽ tìm ra một ví dụ. Nhưng theo anh, với tỉ lệ áp đảo, những công ty consumer tuyệt vời đạt tới quy mô IPO, quy mô thật sự lớn, đều đã tối ưu viral loop và network effect để phần lớn tăng trưởng đến từ các kênh organic.

12. Unit economics: doanh thu và variable cost ở Monzo

Tiếp theo Tom đi vào unit economics (video đăng ngày 06/01/2024). Theo anh, đây là ý tưởng bạn đo được, ở mức từng khách hàng, mỗi khách tạo ra bao nhiêu doanh thu, trừ đi chi phí biến đổi (variable cost) hay chi phí tăng thêm (incremental cost) gắn với việc phục vụ khách hàng đó.

Slide nền tối, chữ Unit Economics và dòng Revenue per customer minus variable cost
Slide "Unit Economics" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi định nghĩa: "Revenue per customer minus variable cost".

Tom lấy ví dụ Monzo, một ngân hàng online (video đăng ngày 06/01/2024). Hồi anh còn ở đó, chỉ vài năm trước, và anh nói những con số này không còn là số hiện tại, mỗi khách hàng tạo ra khoảng 50 đô doanh thu. Nhưng Monzo có nhiều chi phí để phục vụ mỗi khách. Chẳng hạn:

  • Gửi một thẻ nhựa mới, và một thẻ thay thế mỗi khi khách làm mất thẻ, là một variable cost (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Chi phí chăm sóc khách hàng: mỗi khách càng liên hệ customer service nhiều, chi phí phát sinh càng lớn (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Mọi vụ fraud trên tài khoản, hay mọi phí giao dịch để thực hiện một lệnh chuyển khoản ngân hàng, phí wire: tất cả là chi phí Monzo phải gánh (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
Slide Variable Costs at Monzo với bốn gạch đầu dòng, Tom bên phải
Slide "Variable Costs at Monzo" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) liệt kê bốn khoản: "Sending new cards", "Customer service", "Fraud", "Transaction fees".

Và anh và nhóm track các khoản đó theo từng khách hàng (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Theo anh, điều này rất, rất quan trọng, vì nhờ vậy bạn hiểu được không chỉ toàn bộ tập khách hàng lời hay lỗ ra sao, mà từng khách hàng và từng cohort khách hàng hoạt động thế nào.

Ví dụ, theo Tom kể (video đăng ngày 06/01/2024), anh và nhóm phát hiện khách hàng Monzo hay đi du lịch nước ngoài thì đem lại nhiều doanh thu hơn rất nhiều; hoặc khách đến từ một kênh quảng cáo nhất định mà anh nhắc ở trên có thể rút tiền ở ATM và gây ra chi phí khổng lồ ở đó; hoặc một số kiểu khách hàng nhất định liên hệ customer service rất, rất thường xuyên và gây nhiều chi phí ở đó.

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), điều này thật sự quan trọng trong một doanh nghiệp phức tạp về vận hành với margin mỏng: bạn cần hiểu, theo từng khách hàng, mỗi khách tạo ra bao nhiêu doanh thu và bao nhiêu variable cost. Và bạn có thể tối ưu: bắt đầu giảm chi phí, hoặc bắt đầu đầu tư vào những kênh quảng cáo đem lại kiểu khách hàng thường tạo doanh thu cao hơn, chi phí thấp hơn. Vậy nên thay vì track trên một nền rất rộng, bạn càng đi chi tiết được vào các khoản chi phí này càng tốt.

13. Fixed cost, và đừng scale unit economics âm

Một lưu ý nhanh của Tom (video đăng ngày 06/01/2024): những thứ không tính vào variable cost là fixed cost, những khoản mà nếu bạn tăng gấp đôi hay gấp ba tập khách hàng thì thật ra không đổi chút nào. Đó có thể là lương kỹ sư, hay tiền thuê trụ sở. Đó là những khoản bạn trừ sau đó để ra dòng tổng lợi nhuận ở cuối cùng.

Vậy với unit economics, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), bạn lấy doanh thu trừ variable cost, những chi phí thay đổi khi số khách hàng tăng. Và anh nói scale unit economics âm là rất, rất nguy hiểm.

Thời đầu của Monzo, theo Tom kể trong video đăng ngày 06/01/2024, anh và nhóm ở mức âm 30 hay âm 40 bảng mỗi khách hàng mỗi năm, và đã scale tới nửa triệu khách hàng trước khi sửa được nó. Điều đó tốn rất nhiều vốn. Nên anh dặn: cẩn thận, hãy chú ý tới unit economics và cố đưa nó về dương trước khi scale user base (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).

Doanh thu mỗi khách − Variable cost = Unit economics Fixed cost lương kỹ sư, tiền thuê trụ sở trừ sau, ra dòng tổng lợi nhuận ở cuối cùng Monzo thời đầu: âm 30 hay âm 40 bảng/khách/năm, scale tới nửa triệu khách rồi mới sửa
Hình 13.1Hình vẽ minh hoạ theo lời Tom trong video đăng ngày 06/01/2024: unit economics là doanh thu trừ variable cost; fixed cost như lương kỹ sư hay tiền thuê trụ sở được trừ sau đó; ví dụ Monzo thời đầu là số anh kể.

14. Retention trong consumer: chọn đúng chu kỳ đo

Tiếp theo là retention (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Với B2B, anh nhắc tới retention và nhất là net dollar retention. Theo anh, ở các công ty B2B SaaS, khi bạn có một hợp đồng định kỳ với một khách trả tiền, khá dễ biết họ đã churn hay chưa.

Với consumer, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), việc này thường khó hơn một chút, nhất là khi khách không phải thuê bao mà chỉ thỉnh thoảng dùng sản phẩm, như Airbnb. Câu hỏi phức tạp là: đâu là chu kỳ đúng để đo, để biết họ còn là khách đang hoạt động hay không? Họ nên dùng sản phẩm mỗi ngày, mỗi tuần, mỗi tháng hay thậm chí mỗi năm?

Với Facebook, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), một active user có thể vào Facebook một hay nhiều lần mỗi ngày. Nhưng với Airbnb, bạn có thể chỉ đặt một căn nhà nghỉ dưỡng mỗi sáu tháng. Nên với doanh nghiệp của bạn, điều thật sự quan trọng là nghĩ xem một khách hàng thành công, một người thật sự thích sản phẩm, thường sẽ dùng dịch vụ này bao lâu một lần. Với Monzo, anh và nhóm chọn một giao dịch, ít nhất một giao dịch tài chính mỗi tuần.

Facebook một hay nhiều lần mỗi ngày Monzo ít nhất một giao dịch mỗi tuần Airbnb có thể một lần mỗi sáu tháng khách thật sự thích sản phẩm thường dùng nó bao lâu một lần?
Hình 14.1Ba ví dụ Tom đưa ra trong video đăng ngày 06/01/2024 (hình vẽ minh hoạ): chu kỳ để coi một user là đang hoạt động khác nhau theo từng sản phẩm.

15. Magic moment

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), đo retention trong startup consumer có thể khó, nhất là khi bạn đã quyết định chu kỳ sử dụng phù hợp có thể là nhiều tháng hay thậm chí nhiều năm, giống Airbnb hay đặt vé máy bay. Nên điều một số công ty đã nghĩ ra là đi tìm cái gọi là magic moment: một hành vi hay hoạt động của user có tương quan với, hay dự báo được, retention dài hạn.

Slide nền tối, chữ Magic Moment và dòng User behavior or activity that predicts long term retention
Slide "Magic Moment" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi định nghĩa: "User behavior or activity that predicts long term retention".

Cách làm, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), là phân tích một nhóm user tốt nhất của bạn và so sánh hành vi của họ, cách họ dùng sản phẩm, với phần còn lại của tập khách hàng.

Một ví dụ nổi tiếng là Facebook (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024). Facebook phát hiện ra rằng nếu bạn thêm bảy người bạn trong 10 ngày dùng đầu tiên, với tỉ lệ áp đảo bạn sẽ trở thành user lâu dài và hài lòng của Facebook. Còn nếu bạn không thêm bạn bè trong 10 ngày đầu, khả năng bạn bỏ đi cao hơn nhiều.

Với Monzo, theo Tom kể (video đăng ngày 06/01/2024), anh và nhóm có thứ tương tự, vì Monzo vừa là tài khoản ngân hàng vừa có chức năng kiểu Venmo trong sản phẩm để gửi và nhận tiền. Những khách hàng thêm ba người bạn từ danh bạ điện thoại vào tài khoản Monzo để gửi và nhận tiền ngay khi đăng ký có retention tốt hơn khoảng 20 điểm phần trăm so với user không thêm người bạn nào trong vài ngày đầu.

Khi đã tìm ra magic moment của mình, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), dù đó là thêm bạn bè như Facebook hay Monzo, hay đặt một chỗ ở và có một trải nghiệm năm sao với Airbnb, bạn có thể thiết kế lại onboarding để càng nhiều user chạm tới magic moment này càng sớm càng tốt. Với Facebook, đó là đưa pop-up thêm bạn vào ngay trong luồng đăng ký, để mọi người tham gia Facebook đều được nhắc thêm bạn bè. Nên anh gợi ý: hãy nghĩ magic moment của sản phẩm bạn có thể là gì, và làm sao thiết kế lại luồng sign up để càng nhiều user chạm tới điểm đó càng tốt.

Ở đây có một sai lầm, và Tom nói chính anh chắc chắn đã mắc phải (video đăng ngày 06/01/2024): quá cố chấp vào định nghĩa chính xác của magic moment. Với Facebook, có lẽ không quan trọng lắm là bảy, tám hay sáu người bạn. Theo anh, cách có lẽ tốt nhất là tìm một kiểu điểm bùng phát trông có vẻ đúng theo metrics của bạn, rồi thống nhất với mọi người rằng đó là thứ bạn sẽ tối ưu, thay vì quá câu nệ về định nghĩa chính xác.

16. Net Promoter Score: cách tính

Thứ tiếp theo Tom nói trong metrics cho startup consumer là net promoter score (video đăng ngày 06/01/2024). Anh nói đây lại là một từ viết tắt ba chữ cái, NPS. Nghe có vẻ khá phức tạp, nhưng về cơ bản nó đo khả năng bạn giới thiệu sản phẩm này cho một người bạn.

Slide nền tối, chữ Net Promoter Score và câu hỏi How likely is a customer to recommend the product to a friend?
Slide "Net Promoter Score" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi câu hỏi: "How likely is a customer to recommend the product to a friend?"

Cách tính theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024): bạn hỏi câu này với khách hàng, trên thang từ 0 tới 10. Về cơ bản, bạn lấy tất cả những người là promoter, là những người cho 9 hoặc 10. Rồi bạn trừ đi (net off, vì thế mới có chữ "net") những detractor, là những người chấm bạn từ 0 tới 6. Kết quả cho ra một con số.

Ví dụ của Tom (video đăng ngày 06/01/2024): nếu ai cũng là detractor, mọi người đều chấm 0, bạn có âm 100, vì 100% số người là detractor. Nếu 100% là promoter và bạn không có detractor nào, 100 trừ 0, bạn có net promoter score là cộng 100.

Một ví dụ khác của Tom (video đăng ngày 06/01/2024): bạn có 50 promoter, 50 người chấm 9 hoặc 10; 25 ở giữa, 25 trung lập, những người này bạn không làm gì cả, cứ bỏ qua; rồi trừ đi 25 detractor, những người chấm từ 0 tới 6. 50 trừ 25, NPS của bạn là cộng 25.

Biểu đồ cột trên thang điểm 10 xuống 0: 50% promoters, 25% ở giữa mờ đi, 25% detractors
Hình minh hoạ ví dụ thứ hai trong video đăng ngày 06/01/2024: cột xanh 50% trên điểm 10 và 9 (promoters), cột 25% trên điểm 8 và 7 hiện mờ, cột đỏ 25% ở phía detractors (điểm 6 trở xuống).

17. NPS: mức chuẩn, cách thu thập và cách cải thiện

Theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), nếu net promoter score của bạn không cực kỳ cao khi bạn là một công ty consumer mới, thì bạn "toi". Về cơ bản bạn phải thiết kế lại sản phẩm để biến nó thành thứ người ta yêu thích. Lý do là NPS tương quan cực kỳ tốt với giới thiệu truyền miệng (word of mouth referral).

Vì thế Tom cho rằng (video đăng ngày 06/01/2024) cộng 50 về cơ bản là mức sàn tối thiểu cho bất kỳ công ty consumer mới nào. Bạn phải tốt hơn đối thủ một bậc độ lớn.

Ví dụ của Tom (video đăng ngày 06/01/2024): Monzo dao động đâu đó giữa cộng 75 và cộng 80 khi anh còn ở đó. Anh có tra Tesla, và theo anh lúc quay video Tesla đang ở mức cộng 96. Nên theo anh, những công ty consumer tốt nhất luôn luôn có net promoter score cao ngất.

Còn nếu nhìn vào các công ty lâu đời đang thống trị thị trường, như nhà mạng di động hay những ngân hàng rất cũ, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), net promoter score của họ thường là 0 hoặc thậm chí âm. Theo anh, đó là dấu hiệu rất tốt cho thấy bạn có thể phá vỡ những ngành đó bằng dịch vụ khách hàng tuyệt vời và một sản phẩm mobile tuyệt vời.

Cách thu thập con số này cực kỳ quan trọng, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024). Bạn hỏi khách hàng câu này, có thể mỗi tháng một lần với một mẫu ngẫu nhiên, hoặc ở một thời điểm nhất định trong sản phẩm. Nhưng điều cốt yếu là giữ nó nhất quán. Nếu bạn đổi vị trí trong app, hay thời điểm trong vòng đời khách hàng mà bạn hỏi câu này, bạn sẽ thay đổi giá trị nhận được. Bạn sẽ thay đổi câu trả lời, và net promoter score sẽ nhảy lung tung, và bạn sẽ không biết đó là do thứ gì bạn đã thay đổi hay đơn giản chỉ là hệ quả của việc đổi cách thu thập.

Tom kể anh và nhóm đã rơi vào cái bẫy này ở Grouper, một website hẹn hò anh từng làm (video đăng ngày 06/01/2024). Anh và nhóm đổi cách thu thập, và net promoter score giảm 20 điểm phần trăm qua một đêm. Anh và nhóm không tìm ra nguyên nhân. Nên theo anh, điều cốt yếu là bạn hỏi câu này theo cùng một cách với mọi khách hàng ở các thời điểm khác nhau, và không thay đổi nó.

Và cuối cùng về NPS, theo Tom (video đăng ngày 06/01/2024), bạn có thể tác động lên con số này. Cụ thể, ngay sau khi người ta trả lời họ có giới thiệu sản phẩm cho bạn bè không, bạn nên hỏi một câu định tính: Vì sao? Vì sao bạn thích sản phẩm, hay nó có gì không ổn? Rồi đặc biệt, bạn có thể đi xem tất cả các detractor và sửa tất cả những thứ họ không thích. Theo anh, đó là cách chắc chắn để tăng net promoter score.

18. Tóm tắt và lời cảnh báo cuối

Tom nói hôm nay đã đi qua khá nhiều thứ về consumer metrics, và tóm lại nhanh (video đăng ngày 06/01/2024):

  • Đầu tiên là growth rate: mục tiêu là tăng ít nhất 15% active user month on month. 10% là OK. 5% có lẽ không đủ với một startup consumer (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Organic và paid growth: bạn thật sự cần ít nhất 50% organic để đạt tới bất kỳ quy mô nào. Nếu hơn 50% tăng trưởng đến từ các kênh paid, anh cho rằng về dài hạn bạn có một vấn đề cần sửa. Nên hãy tập trung vào virality và network effect để lượng signup organic chạy đều (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Nếu chưa làm, hãy bắt đầu track unit economics: doanh thu mỗi khách tạo ra trừ đi variable cost mỗi khách gây ra. Nếu unit economics âm, bạn phải sửa nó trước khi scale (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Retention: retention cần phẳng lại ở một mức nào đó. Nếu chu kỳ retention của bạn rất dài, nếu người ta chỉ quay lại mỗi sáu tháng hay một năm, hãy tìm một magic moment trong sản phẩm, khoảnh khắc user cuối cùng cũng khám phá ra "aha moment" và có nhiều khả năng trở thành user lâu dài, hài lòng (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
  • Net promoter score: cộng 50 là mức tối thiểu cho những startup consumer tuyệt vời. Và đừng xáo trộn cách bạn đo net promoter score, vì bạn dễ làm lệch metrics và tự làm mình rối (theo Tom, video đăng ngày 06/01/2024).
Slide Retention với hai gạch đầu dòng, Tom bên phải
Slide tóm tắt "Retention" (slide trong video đăng ngày 06/01/2024) ghi hai ý: "Needs to flatten off" và "Look for a magic moment".

Một lời cảnh báo cuối của Tom (video đăng ngày 06/01/2024): tất cả những con số này đều là benchmark. Công ty và ngành của bạn rất có thể khác. Bạn có thể có organic growth vượt mọi biểu đồ nhưng unit economics rất tệ như Monzo thời đầu, hoặc có unit economics rất, rất tốt nhưng tăng trưởng khá chậm, dựa vào quảng cáo trả tiền. Theo anh, mỗi doanh nghiệp mỗi khác, và khó đưa ra benchmark rập khuôn cho mọi thứ. Nên hãy nghĩ về những metrics này và chúng có thể khác thế nào với doanh nghiệp của bạn.

Tom mong những điều này hữu ích cho việc điều hành công ty của bạn, và cảm ơn mọi người đã xem.

Nguồn và liên kết 4 nguồn

  1. Tên gốc: Consumer Startup Metrics | Startup School
  2. Sự kiện: YouTube
  3. Video gốc: https://www.youtube.com/watch?v=fdD4y4Civp4 youtube.com
  4. Kênh YouTube Y Combinator (Tom Blomfield): youtube.com/channel/UCcefcZRL2oaA_uBNeo5UOWg youtube.com