Cách tìm và đánh giá ý tưởng startup

1. Lời khuyên này đến từ đâu

Bài này là một bài trong Startup School của Y Combinator. Người trình bày là Jared Friedman, theo mô tả video là Group Partner tại YC. Jared mở đầu rằng anh có rất nhiều nội dung cần đi qua nên sẽ đi nhanh, và mời mọi người "thắt dây an toàn". Nếu bạn đang đi tìm một ý tưởng startup, anh sẽ cố giúp. Nhưng quan trọng hơn, anh muốn trao cho bạn những công cụ tư duy để nghĩ về ý tưởng startup một cách tinh tế, theo đúng cách mà anh và các đồng nghiệp ở YC nghĩ về chúng (video đăng ngày 17/11/2022).

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), có một điều cần nói rõ: không ai, kể cả YC, biết chắc ý tưởng nào sẽ thành công. Và dù sao thì một ý tưởng có thành công hay không cũng phụ thuộc vào việc bạn thực thi giỏi đến đâu nhiều không kém gì vào ý tưởng ban đầu. Nhưng có những ý tưởng có khả năng thành công cao hơn nhiều so với những ý tưởng khác. Mục tiêu của anh là giúp bạn "xếp bộ bài nghiêng về phía mình" (stack the deck in your favor) bằng cách bắt đầu từ một ý tưởng có triển vọng.

Lời khuyên trong bài đến từ bốn nguồn, theo lời Jared (video đăng ngày 17/11/2022):

• Thứ nhất, anh đã phân tích 100 công ty YC đứng đầu theo định giá, xem từng công ty đã có ý tưởng của mình như thế nào. Anh bắt đầu từ dữ liệu định lượng cứng về cách những công ty tỷ đô gần đây thực sự nghĩ ra ý tưởng (video đăng ngày 17/11/2022).
• Thứ hai, bài dựa trên một bài essay kinh điển của Paul Graham mà anh rất khuyên đọc, tên là How to Get Startup Ideas (theo Jared, video đăng ngày 17/11/2022).
• Thứ ba, bài đến từ việc giúp các công ty YC pivot giữa batch, và những gì anh học được qua nhiều năm về loại lời khuyên nào giúp họ tìm ra một ý tưởng mới tốt (video đăng ngày 17/11/2022).
• Cuối cùng, bài đến từ việc đọc hàng nghìn hồ sơ YC đã từ chối, và nhìn vào những sai lầm khiến những founder giỏi lại nghĩ ra ý tưởng tồi. Đó là những sai lầm anh muốn giúp mọi người tránh (video đăng ngày 17/11/2022).

2. Sai lầm 1: giải pháp đi tìm vấn đề

Jared nói bài có ba phần: những sai lầm phổ biến nhất founder mắc phải với ý tưởng startup, làm sao biết ý tưởng của bạn có tốt không, và làm sao nghĩ ra ý tưởng mới (video đăng ngày 17/11/2022).

Anh bắt đầu với bốn sai lầm phổ biến nhất. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), sai lầm phổ biến nhất đơn giản là xây một thứ không giải quyết một vấn đề thật cho người dùng. Thường thì bạn vẫn diễn đạt được vấn đề mình đang giải, bạn nói được nó thành lời. Nhưng khi thật sự đi nói chuyện với người dùng, đó chẳng phải thứ họ thật sự quan tâm. Ở YC, anh và các đồng nghiệp gọi đó là "a solution in search of a problem", một giải pháp đi tìm vấn đề, viết tắt là SISP.

Anh đi qua một ví dụ (video đăng ngày 17/11/2022). Nhiều founder nghĩ ra ý tưởng theo kiểu: "Hmm, AI hay đấy. Mình có thể áp AI vào cái gì nhỉ?" Rồi họ đi tìm một vấn đề có thể giải bằng AI. Đó chính là một giải pháp đi tìm vấn đề.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), lý do cách này nguy hiểm là nếu làm vậy, bạn có lẽ sẽ tìm ra một vấn đề, nhưng đó sẽ là một vấn đề nghe có vẻ hợp lý ở bề mặt (superficially plausible). Một vấn đề bịa ra mà người ta không thật sự quan tâm, thay vì một vấn đề thật mà người ta thật sự để tâm. Và nếu người ta không thật sự quan tâm đến vấn đề, họ cũng sẽ không thật sự quan tâm đến giải pháp của bạn.

Vì vậy, lời khuyên của anh là hãy "phải lòng một vấn đề" (fall in love with a problem). Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), cách tốt nhất để tìm ý tưởng startup là bắt đầu từ một vấn đề chất lượng cao.

Anh nói thêm (video đăng ngày 17/11/2022): đôi khi founder nghe vậy rồi hiểu thành lời khuyên hãy làm một vấn đề xã hội khổng lồ nào đó, kiểu như, anh không biết nữa, nghèo đói toàn cầu chẳng hạn. Không nghi ngờ gì, đó là những vấn đề thật, nhưng chúng quá trừu tượng để làm điểm xuất phát tốt cho một ý tưởng startup. Bạn cần một thứ cụ thể hơn, một thứ mà một startup có thể xử lý được (tractable).

3. Sai lầm 2: ý tưởng tar pit

Sai lầm tiếp theo là mắc kẹt với cái mà anh và các đồng nghiệp ở YC gọi là ý tưởng tar pit (hố hắc ín). Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), có một nhóm ý tưởng startup phổ biến đã tồn tại từ rất lâu. Chúng nộp đơn vào YC hàng loạt, batch này qua batch khác, nhiều năm liền. Và khi founder bắt tay vào những ý tưởng này, cứ như họ bị dính vào hắc ín: họ chẳng bao giờ đi được tới đâu. Vì thế mới có tên tar pit.

Điều gì tạo ra ý tưởng tar pit? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), chúng đều hình thành quanh một vấn đề phổ biến mà rất nhiều founder tiềm năng gặp phải. Đó là một vấn đề trông như có thể dễ dàng giải bằng một startup, nhưng đó là ảo giác. Thực ra có một lý do mang tính cấu trúc khiến nó rất khó hoặc không thể giải, và đó là lý do sau ngần ấy năm vẫn chưa ai giải được.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), bạn có thể thấy vì sao những ý tưởng như vậy nguy hiểm đến thế, vì sao chúng khiến rất nhiều founder phí hàng tháng trời của đời mình mắc kẹt trong hố hắc ín. Nhìn từ xa, chúng rất hấp dẫn, vì chúng nghe hợp lý đến thế ở bề mặt khi là một ý tưởng startup.

Một ví dụ cụ thể (video đăng ngày 17/11/2022): theo Jared, đây là một ý tưởng tar pit rất phổ biến đã nộp đơn vào YC khoảng 20 năm nay, kiểu ý tưởng điển hình của sinh viên đại học. Nó như thế này. Bạn nghĩ: trời, cứ mỗi tối thứ Sáu hay thứ Bảy, lúc lên kế hoạch gặp bạn bè, mọi thứ thật kém hiệu quả. Mình ở trong đủ loại chuỗi tin nhắn và nhóm chat, cả bọn cố hẹn nhau gặp. Mình sẽ làm một app để chuyện này hiệu quả hơn.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), hoá ra có những lý do mang tính cấu trúc khiến ý tưởng này khó, và đó là lý do trong khoảng 20 năm người ta nộp đơn vào YC với ý tưởng này, chưa ai thật sự làm được. Bạn có thể hiểu vì sao nhiều người bị nó hút: đó là một vấn đề gần như ai cũng gặp vào lúc nào đó, và nó có vẻ dễ giải đến thế. Bạn hình dung ngay ra cái app: một danh sách sự kiện, bạn mời bạn bè vào. Nghe đơn giản đến thế.

Điều cần hiểu về ý tưởng tar pit, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là chúng không nhất thiết bất khả thi. Anh còn cởi mở với khả năng một ngày nào đó sẽ có người làm cho ý tưởng app hẹn gặp bạn bè chạy được. Chính xác hơn, hãy nghĩ về chúng như những ý tưởng phổ biến khó hơn nhiều so với vẻ ngoài.

Nếu bạn vẫn muốn làm một ý tưởng như vậy, lời khuyên của Jared (video đăng ngày 17/11/2022) là: trước hết, hãy Google nó. Anh thấy thật đáng kinh ngạc khi có bao nhiêu founder bỏ qua bước đơn giản là Google chính ý tưởng startup của mình để xem ai đã làm nó trước đây. Bạn nên tìm ra ai đã làm việc này, và nếu được thì nói chuyện thật với họ. Hãy cố tìm ra phần khó của ý tưởng này là gì, thứ đã khiến người khác chưa giải được nó.

4. Sai lầm 3 và 4: lao vào ý tưởng đầu tiên, hoặc chờ ý tưởng hoàn hảo

Sai lầm tiếp theo rất đơn giản. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), thật đáng kinh ngạc khi có bao nhiêu founder về cơ bản cứ lao vào ý tưởng đầu tiên họ nghĩ ra mà không hề dừng lại để cân nhắc xem nó có thật sự làm nên một business tốt hay không.

Nhưng nguy hiểm hơn, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là những founder ở đầu kia của dải phổ: những người ngồi chờ ý tưởng startup hoàn hảo. Và tất nhiên, chẳng có thứ đó. Thế nên những người này không bao giờ thật sự bắt đầu một công ty.

Anh mời mọi người hình dung một dải phổ (video đăng ngày 17/11/2022): một đầu là chọn ý tưởng đầu tiên nảy ra trong đầu, đầu kia là chờ ý tưởng hoàn hảo, và đâu đó ở giữa có một "chỗ dễ chịu" (happy place), nơi bạn muốn đứng.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), cách Paul Graham nói về chuyện này là bạn nên coi ý tưởng của mình như một điểm xuất phát tốt. Không ý tưởng startup nào hoàn hảo, và dù bạn bắt đầu với gì thì nó có lẽ cũng sẽ biến đổi (morph). Vậy nên bạn cần một ý tưởng ban đầu có đủ những phẩm chất thú vị để có thể biến đổi theo đúng hướng.

5. Câu hỏi 1: founder market fit

Giờ giả sử bạn đã có một ý tưởng startup và muốn biết nó có tốt không. Jared đưa ra một framework dưới dạng 10 câu hỏi then chốt để hỏi về bất kỳ ý tưởng startup nào (video đăng ngày 17/11/2022).

Câu đầu tiên: bạn có founder market fit không? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu phải chọn một tiêu chí quan trọng nhất, có lẽ anh sẽ chọn tiêu chí này. Founder market fit theo cách anh dùng đơn giản là: các bạn có phải là đúng team để làm ý tưởng này không?

Ví dụ tuyệt vời mà Jared đưa ra về founder market fit tốt là PlanGrid (video đăng ngày 17/11/2022). PlanGrid làm một app iPad để xem bản vẽ thi công xây dựng. Hai trong số các founder của PlanGrid là Tracy và Ralph. Tracy từng làm trong ngành xây dựng và biết rất nhiều về xây dựng. Ralph là một developer xuất sắc, đúng người hoàn hảo để build app iPad này. Nếu bạn hình dung một team để khởi nghiệp PlanGrid, team bạn hình dung sẽ trông, kiểu như, đúng như vậy.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), founder market fit tốt trông như vậy: team này rõ ràng là đúng team để làm ý tưởng này. Thực tế, founder market fit quan trọng đến mức anh sẽ định nghĩa lại việc tìm ý tưởng startup của bạn. Khi đi chọn ý tưởng, hầu hết mọi người cố tìm một ý tưởng startup tốt theo kiểu trừu tượng. Thay vào đó, anh sẽ coi bài tập này là bài tập chọn một ý tưởng tốt cho team của bạn.

"Các bạn theo kịp chứ?", anh hỏi. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), một thứ là ý tưởng startup tốt cho người khác cũng chẳng có ý nghĩa gì nếu nó không phải ý tưởng tốt cho team của bạn. Vậy thì bạn cứ tìm những ý tưởng mà bạn thật sự sẽ thực thi giỏi.

6. Câu hỏi 2 và 3: thị trường lớn cỡ nào, vấn đề cấp bách cỡ nào

Câu số hai: thị trường lớn cỡ nào? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), hiển nhiên bạn cần một thị trường lớn, mà với startup thường có nghĩa là, kiểu như, một thị trường tỷ đô. Nhưng điều ít hiển nhiên hơn là có hai loại thị trường tốt cho startup: loại đang lớn sẵn, và loại còn nhỏ nhưng tăng trưởng nhanh.

Ví dụ cho loại thứ hai là Coinbase, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022). Khi Coinbase bắt đầu năm 2012, thị trường giao dịch Bitcoin còn bé tí. Nhưng ngay cả lúc đó, khá rõ ràng là nếu Bitcoin thành công như mọi người hy vọng, đây rồi sẽ là một thị trường tỷ đô.

Câu số ba: vấn đề này cấp bách (acute) đến mức nào? Như anh đã nói ở trên, sai lầm phổ biến nhất là làm một thứ không thật sự là vấn đề, hoặc không phải vấn đề người ta đủ quan tâm (theo Jared, video đăng ngày 17/11/2022).

Ví dụ ngược lại, một vấn đề tốt trông như thế nào: Brex (video đăng ngày 17/11/2022). Brex, từ batch Winter 2017, làm thẻ tín dụng cho startup. Theo Jared, trước Brex, nếu một startup muốn có thẻ tín dụng doanh nghiệp, họ hoàn toàn không thể có, vì không ngân hàng nào chịu cấp thẻ tín dụng cho một startup. Đó là một vấn đề tốt. Nếu thứ thay thế cho giải pháp của bạn đúng nghĩa đen là không có gì cả, thì đó là hình dạng của một vấn đề tốt.

7. Câu hỏi 4 đến 7: đối thủ, nhu cầu của chính bạn, thay đổi gần đây, proxy

Câu tiếp theo: bạn có đối thủ không? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), hầu hết founder nghĩ rằng có đối thủ là xấu. Nhưng ngược với trực giác, sự thật lại ngược lại: hầu hết ý tưởng startup tốt đều có đối thủ. Có điều nếu bạn đối đầu với đối thủ, đặc biệt là đối thủ đã cắm rễ vững (entrenched), bạn thường cần một insight mới.

Câu tiếp: bạn có muốn thứ này cho chính mình không? Bạn có quen ai muốn thứ này không? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), thật đáng kinh ngạc khi người ta thường xuyên khởi nghiệp với câu trả lời cho cả hai câu này đều là không. Nếu vậy, bạn chắc chắn phải lo rằng có thể chẳng ai muốn thứ này. Đã đến lúc chắc chắn phải đi nói chuyện với người dùng.

Câu tiếp: thứ này mới chỉ trở nên khả thi, hoặc mới chỉ trở nên cần thiết gần đây? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), khi có điều gì đó vừa thay đổi trên thế giới, như một công nghệ mới, một thay đổi về quy định, hay một vấn đề mới, thì đó thường là thứ tạo ra cơ hội mới.

Ví dụ tuyệt vời của Jared (video đăng ngày 17/11/2022) là Checkr, công ty làm kiểm tra lý lịch (background check) qua API. Câu chuyện của Checkr, đại khái: các dịch vụ giao hàng như DoorDash, Instacart và Uber bắt đầu cất cánh. Họ đều tuyển những lượng lớn người giao hàng và người lao động, và cần kiểm tra lý lịch tất cả những người này. Lúc đó đã có sẵn một loạt công ty lớn làm background check, nhưng họ không hợp với trường hợp sử dụng rất mới này. Theo Jared, đó đúng là kiểu thay đổi trên thế giới tạo ra cơ hội mới.

Tiếp theo là proxy. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), proxy là một công ty lớn làm điều gì đó tương tự startup của bạn nhưng không phải đối thủ trực tiếp. Ví dụ tốt trong thực tế là Rappi, công ty giao đồ ăn ở Mỹ Latinh. Khi Rappi bắt đầu, ở những nơi khác trên thế giới đã có các công ty giao đồ ăn như DoorDash, và họ đang làm rất tốt. Chỉ là mô hình đó chưa phổ biến ở Mỹ Latinh. Vì vậy DoorDash là một proxy tuyệt vời cho thấy ý tưởng giao đồ ăn ở Mỹ Latinh có lẽ sẽ chạy được.

8. Câu hỏi 8 đến 10: làm nhiều năm, scale được không, idea space

Câu tiếp theo: đây có phải ý tưởng bạn muốn làm trong nhiều năm không? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), câu này khó. Đương nhiên nếu câu trả lời là có thì đó là dấu hiệu tốt. Nhưng thường thì không phải vậy. Thường một ý tưởng "ngấm" dần vào founder theo thời gian, khi nó bắt đầu chạy được.

Như anh sắp nói tới, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), rất nhiều ý tưởng startup tốt nằm trong những lĩnh vực nhàm chán, như phần mềm kế toán thuế hay đại loại vậy. Chẳng ai đặc biệt đam mê nó. Chẳng ai khởi đầu bằng việc đam mê phần mềm kế toán thuế. Nhưng phần mềm kế toán thuế có lẽ là một business tốt. Và nếu bạn thật sự đang điều hành một business thành công, bạn có xu hướng trở nên đam mê nó theo thời gian.

Câu tiếp: đây có phải business scale được không? Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu bạn đang build phần mềm thuần tuý thì câu trả lời là có, vì phần mềm scale vô hạn và bạn cứ thế đánh dấu xong câu này. Chỗ founder hay gặp rắc rối nhất ở đây là với business dịch vụ như agency hay dev shop, bất cứ thứ gì đòi hỏi lao động con người kỹ năng cao để phục vụ khách hàng.

Câu cuối cùng: đây có phải một idea space tốt không? Để trả lời, anh giải thích idea space là gì. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đây là một khái niệm của đồng nghiệp Dalton của anh. Một idea space là một tầng trừu tượng cao hơn một ý tưởng startup cụ thể: một lớp các ý tưởng startup có liên quan gần với nhau, như phần mềm cho bệnh viện, công cụ monitoring hạ tầng, hay dịch vụ giao đồ ăn.

Và theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), các idea space khác nhau có tỷ lệ trúng (hit rate) khác nhau một trời một vực. Trong 10 năm qua tính tới lúc video đăng, nếu bạn lập một công ty làm fintech infrastructure hay vertical SaaS cho doanh nghiệp, xác suất công ty bạn trở thành công ty tỷ đô cao đến kinh ngạc. Còn nếu bạn làm consumer hardware, mạng xã hội hay ad tech, tỷ lệ thành công thấp hơn nhiều bậc độ lớn.

Anh nói anh không dám chắc điều đó sẽ còn đúng với những lĩnh vực cụ thể ấy, vì các lĩnh vực từng đảo từ nóng sang lạnh theo thời gian. Nhưng theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), việc chọn một idea space tốt vẫn đáng để suy nghĩ. Một idea space tốt đơn giản là nơi bạn kỳ vọng sẽ có hit rate hợp lý cho các ý tưởng startup mới, và là nơi bạn có founder market fit. Như vậy, dù ý tưởng ban đầu chưa thật đúng, có lẽ vẫn có những ý tưởng lân cận tốt để bạn dần trôi sang.

9. Fivetran: tìm ý tưởng trong một idea space màu mỡ

Jared đưa một ví dụ về chuyện này diễn ra thế nào trong thực tế: Fivetran, từ YC Winter 2013 (video đăng ngày 17/11/2022). Đại khái, Fivetran bắt đầu bằng việc làm một công cụ phân tích dữ liệu. Họ tới một số công ty và cố bán nó, và các công ty không muốn. Thế là họ pivot, build một công cụ phân tích dữ liệu khác, quay lại đúng những công ty đó để bán, và các công ty cũng không muốn nốt.

Nhưng theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), mỗi lần tới các công ty để bán một công cụ phân tích dữ liệu nào đó, họ lại học thêm về thứ những công ty đó thật sự muốn. Và cuối cùng họ, có thể nói là, tình cờ vấp vào một vấn đề thật, một công cụ phân tích dữ liệu mà các công ty thật sự muốn.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đây là lý do chọn một idea space tốt ngay từ đầu quan trọng đến thế. Vì các founder Fivetran đi "mua sắm" ý tưởng trong một idea space màu mỡ, họ tự đặt mình vào vị trí tốt để va phải một ý tưởng startup tốt. Nếu chọn một idea space tồi, có lẽ họ đã chẳng tìm được gì.

10. Ba thứ khiến ý tưởng trông tệ mà thực ra tốt: khó bắt đầu

Trước khi nói về cách nghĩ ra ý tưởng startup, Jared còn một chủ đề quan trọng: ba thứ khiến ý tưởng startup của bạn trông tệ nhưng thực ra lại làm nó tốt. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), lý do chúng làm ý tưởng tốt là hầu hết founder sẽ né những ý tưởng như vậy, để lại chúng trên bàn cho những founder thông minh hơn tới nhặt. Ba thứ đó là: ý tưởng khó bắt đầu, ý tưởng trong một lĩnh vực nhàm chán, và ý tưởng đã có đối thủ.

Thứ nhất, ý tưởng khó bắt đầu. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), Paul Graham đã viết một bài rất hay về chuyện này tên là Schlep Blindness, mà anh rất khuyên đọc. Ví dụ Paul bàn tới là Stripe. Các bạn đều biết Stripe: họ giúp tích hợp thanh toán thẻ tín dụng vào website một cách dễ dàng.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), điều thú vị về Stripe là khi Stripe ra mắt, đã có hàng nghìn developer biết đây là một vấn đề. Họ đã thử tích hợp thanh toán thẻ tín dụng vào site của mình, và nhận ra các lựa chọn hiện có đều tệ. Nhưng kỳ lạ thay, không một ai trong số họ thậm chí thử khởi nghiệp làm Stripe. Anh thấy đó là một câu hỏi khá thú vị: vì sao không ai khác thử, khi bao nhiêu người ở đúng vị trí hoàn hảo để thấy vấn đề này?

Lý do, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là để bắt đầu build Stripe cần những thứ trông thật sự khó. Bạn phải có được một thoả thuận đặc biệt với ngân hàng. Bạn phải học rất nhiều chi tiết vụn vặt về hạ tầng thẻ tín dụng. Những thứ đó trông khó đến mức chúng doạ chạy tất cả những người khác lẽ ra đã có thể khởi nghiệp làm Stripe, khiến họ để lại cơ hội, theo lời anh, cỡ 100 tỷ đô trên bàn cho các founder Stripe tới nhặt.

11. Ý tưởng trong lĩnh vực nhàm chán

Thứ hai là ý tưởng trong một lĩnh vực nhàm chán. Ví dụ tuyệt vời của Jared là Gusto, công ty làm phần mềm tính lương (payroll) (video đăng ngày 17/11/2022). Phần mềm tính lương. Khá chán, đúng không? Vấn đề là, theo anh, hẳn đã có hàng nghìn người nhận ra phần mềm tính lương thật tệ. Nhưng vì đây là một vấn đề kiểu nhàm chán, chẳng ai thử sửa nó cho tới khi các founder Gusto xuất hiện.

Và theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), vì hầu hết founder né những ý tưởng như thế, các ý tưởng nhàm chán như phần mềm tính lương có hit rate cao hơn nhiều so với những ý tưởng vui, như app tìm nhà hàng mới để ăn hay app tìm bài hát tiếp theo để nghe, đại loại vậy. Ý tưởng vui bị người ta chọn mòn. Ý tưởng nhàm chán bị bỏ lại trên bàn rất lâu.

Anh đoán trước câu hỏi: "Jared, sao tôi lại muốn làm một ý tưởng nghe chán chứ?" Câu trả lời của anh (video đăng ngày 17/11/2022): kể cả khi bạn làm một ý tưởng nghe vui lúc đầu, thực tế ngày qua ngày của startup rồi cũng phần lớn như nhau. Đằng nào bạn cũng chủ yếu viết code, sửa bug, nói chuyện với người dùng, gần như toàn những việc giống nhau.

Vì vậy, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), một khi hứng khởi ban đầu với ý tưởng đã qua, khi bạn đã vào tháng thứ sáu hay thứ mười hai và đang cày phần thực thi để ý tưởng thật sự chạy được, thì ý tưởng ban đầu nghe vui đến đâu có rất ít hoặc không có tương quan với việc bạn thật sự vui đến đâu khi làm công ty của mình.

12. Ý tưởng đã có đối thủ: câu chuyện Dropbox

Thứ cuối cùng: founder né sai lầm những lĩnh vực đã có đối thủ. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), ngược với trực giác, hầu hết ý tưởng startup, hầu hết ý tưởng startup tốt, đều đã có đối thủ. Khi founder đi vào những lĩnh vực chưa có đối thủ, họ thường phát hiện ra lý do không có đối thủ là vì chẳng ai muốn sản phẩm đó. Một tình huống tuyệt vời thực ra là một thị trường đã có đối thủ, nhưng bạn nhận ra một điều mà tất cả bọn họ có vẻ đã bỏ sót, hoặc tất cả bọn họ đều khá tệ.

Ví dụ kinh điển của Jared là Dropbox (video đăng ngày 17/11/2022). Khi Dropbox ra mắt, đã có khoảng 20 công ty lưu trữ file trên cloud. Dropbox kiểu như là công ty thứ 20 ra mắt trong lĩnh vực đó. Nhìn ngây thơ, bạn có thể nghĩ điều đó khiến đây là một thị trường tồi: bạn nhìn vào và bảo, ồ, đã có 20 đối thủ rồi, thị trường này có vẻ tệ để nhảy vào. Nhưng nếu bạn tinh về ý tưởng startup, bạn sẽ nhận ra nó thực ra làm đây thành một thị trường tuyệt vời.

Lý do, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là dù có khoảng 20 công ty làm việc này, hầu hết mọi người không dùng cái nào cả. Điều đó gợi ý mạnh rằng thật sự có một vấn đề ở đây, nhưng các sản phẩm hiện có chưa giải được nó.

Và theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), Drew, founder của Dropbox, có một insight rất cụ thể về thứ mà tất cả bọn họ đang thiếu. Insight của anh ấy về cơ bản là UI của họ tệ. Lý do UI tệ là vào thời đó, cách tất cả các dịch vụ này hoạt động là bạn phải vào website của họ và tự tay upload từng file một lên website, mà tất nhiên là rất tệ.

Drew có một insight thật sự mang tính kỹ thuật, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022): nếu tích hợp trực tiếp vào hệ điều hành của máy, anh ấy có thể sync file của bạn tự động mà bạn không phải làm gì. Và đó là một thay đổi kiểu bậc thang (step function change) về mức tiện lợi khi dùng những dịch vụ này, và đó là insight đúng.

13. Để ý tưởng tự đến: ba cách chơi đường dài

Giờ tới phần nghĩ ra ý tưởng startup. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), hoàn toàn có thể ngồi xuống và chủ động nghĩ ra ý tưởng startup, và anh sẽ nói cách làm ngay sau đây. Nhưng đó thực ra không phải cách tốt nhất. Cách tốt nhất để có ý tưởng startup là nhận ra chúng một cách tự nhiên (organically). Nếu nhìn vào top 100 công ty YC, ít nhất 70% có ý tưởng startup theo cách tự nhiên, thay vì ngồi xuống chủ động cố nghĩ ra một ý tưởng.

Vấn đề, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là khi người ta ngồi xuống cố nghĩ ra ý tưởng startup, họ có xu hướng nghĩ ra ý tưởng tồi. Họ đặc biệt dễ nghĩ ra đúng nhóm ý tưởng tar pit anh đã nói ở trên. Trong khi những ý tưởng startup đến với bạn một cách tự nhiên thì có khả năng là ý tưởng tốt cao hơn.

Nếu bạn chưa định khởi nghiệp ngay mà chỉ muốn đặt mình vào vị trí để có ý tưởng startup tự nhiên trong tương lai, Jared đưa ra ba cách. Anh gọi đây là chơi đường dài để chuẩn bị cho thành công sau này (video đăng ngày 17/11/2022).

• Thứ nhất, trở thành chuyên gia về một thứ có giá trị. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu bạn làm việc ở tuyến đầu của một lĩnh vực nào đó, bạn sẽ thấy những ý tưởng startup tốt trong lĩnh vực đó.
• Một cách tuyệt vời để làm được vậy là đi làm ở một startup. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu làm ở một startup, bạn sẽ thành chuyên gia về đúng thứ startup đó làm, và đó thật sự là cách đặt mình vào vị trí để có những ý tưởng startup tuyệt vời.
• Cuối cùng, nếu bạn là lập trình viên, một cách có thể hiệu quả là cứ build những thứ bạn thấy thú vị. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), kể cả khi chúng không phải business, không rõ là ý tưởng startup, đôi khi chúng lại dần biến thành ý tưởng startup theo thời gian.

Một ví dụ rất ấn tượng, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), là câu chuyện của Replit. Đây đúng là cách Replit bắt đầu: nó chỉ là một thứ Amjad thấy thú vị. Ban đầu nó không hề được định làm một startup.

14. Bảy công thức, công thức 1: bắt đầu từ thế mạnh của team

Còn nếu bạn muốn nghĩ ra ý tưởng startup ngay bây giờ, Jared đi qua bảy công thức (recipe). Anh nói đã cố xếp chúng theo mức độ khả năng dẫn tới ý tưởng thật sự tốt, nên hãy bắt đầu với những công thức đầu (video đăng ngày 17/11/2022).

Công thức đầu tiên, và là công thức tốt nhất theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022): bắt đầu từ thứ team bạn đặc biệt giỏi, và nghĩ ra những ý tưởng tận dụng chuyên môn của bạn. Lý do cách này hiệu quả đến thế là bất kỳ ý tưởng nào bạn nghĩ ra theo cách này đều tự động có founder market fit. "Các bạn thấy chưa, nó gần như một mẹo (hack) để tạo ra tập ý tưởng có founder market fit", anh nói.

Ví dụ của Jared là Rezi, công ty kiểu "Opendoor cho căn hộ cho thuê" (video đăng ngày 17/11/2022). Trước khi lập Rezi, các founder đã làm trong bất động sản và debt financing, và là chuyên gia trong những lĩnh vực đó. Khi vào YC, họ dành tháng đầu tiên để tìm ý tưởng. Nhưng điều thông minh họ làm là chỉ tìm ý tưởng trong idea space đó, đại khái là giao điểm giữa bất động sản và fintech.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đó là một nước đi thông minh vì đây là một idea space rất màu mỡ cho startup: nhiều công ty tỷ đô đã ra đời từ idea space này. Và các founder Rezi là chuyên gia trong idea space đó. Nhờ vậy, việc tìm ý tưởng của họ khá nhanh và nhẹ nhàng. Khá nhanh, họ nghĩ ra ý tưởng Rezi, một ý tưởng xuất sắc với founder market fit hoàn hảo.

Vậy nên, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu bạn có chuyên môn cụ thể như các founder Rezi, bạn chắc chắn nên bắt đầu bằng việc tìm ý tưởng trong những thứ mình là chuyên gia. Anh thấy thật lạ khi có bao nhiêu startup nộp đơn vào YC, anh và các đồng nghiệp đọc hồ sơ thì thấy founder là chuyên gia thực thụ về một thứ gì đó, nhưng ý tưởng họ nộp lại là một thứ hoàn toàn khác.

15. Công thức 2: vấn đề bạn tự gặp, và bài tập rà lại mọi công việc

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu bạn là founder trẻ, đang học đại học chẳng hạn, có thể bạn chưa có cơ hội xây dựng mức chuyên môn ngành như các founder Rezi, nên công thức này có thể không hợp với bạn. Vậy anh chuyển sang các công thức khác.

Công thức tiếp theo: bắt đầu từ một vấn đề bạn tự mình gặp phải, lý tưởng là một vấn đề mà bạn ở vị trí bất thường để thấy (video đăng ngày 17/11/2022). Ví dụ của Jared là Vetcove, một website để bác sĩ thú y đặt mua vật tư, có thể hình dung như Amazon.com cho bác sĩ thú y.

Câu chuyện ngắn của Vetcove, theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022): các founder là hai anh em, và bố họ là bác sĩ thú y. Lớn lên, họ để ý thấy cách bố đặt mua vật tư cực kỳ cổ lỗ. Kiểu như phải gọi điện cho nhà cung cấp và đặt hàng qua một số 1-800 nào đó. Rõ ràng là có thể build một thứ kiểu Amazon để thay thế cách đó.

Jared nói anh rất thích câu chuyện Vetcove vì nó là ví dụ tuyệt vời về hình dạng của một cơ hội startup tuyệt vời (video đăng ngày 17/11/2022). Hàng nghìn bác sĩ thú y hẳn đã biết đây là một vấn đề thật, rằng thật phiền khi không có một website cơ bản để vào đặt vật tư. Nhưng bác sĩ thú y thì không mấy khi khởi nghiệp công nghệ. Còn ở phía bên kia, hàng nghìn lập trình viên ở Silicon Valley đang đập đầu vào các SISP và ý tưởng tar pit, hoàn toàn không biết rằng ở đằng này có một vấn đề thật sự tuyệt vời để làm. Vì vậy, khi các founder Vetcove bắt đầu, họ không có đối thủ nào. Ý tưởng tuyệt vời này cứ thế bị bỏ lại trên bàn nhiều năm.

Nếu bạn muốn thật sự áp dụng công thức một và hai, Jared đưa ra một bộ hướng dẫn cụ thể. Đây là lời khuyên anh hay đưa cho các founder trong YC đang pivot và đi tìm ý tưởng mới (video đăng ngày 17/11/2022):

• Với mỗi founder trong team, hãy đi qua mọi công việc bạn từng làm, cộng mọi kỳ thực tập, cộng những trải nghiệm sống khác, và suy nghĩ thật kỹ về từng cái (lời khuyên trong video đăng ngày 17/11/2022).
• Bạn đã gặp những vấn đề gì? Bạn học được gì mà người khác không biết? Những vấn đề hay cơ hội nào mà bạn ở một vị trí đặc biệt để thấy (lời khuyên trong video đăng ngày 17/11/2022)?

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đó là những chỗ tốt nhất để bắt đầu tìm ý tưởng startup.

16. Công thức 3 và 4: thứ bạn ước có, và những gì vừa thay đổi

Công thức tiếp theo: đơn giản là nghĩ về những thứ bạn ước là đã tồn tại. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đây là một công thức rất kinh điển, một lời khuyên rất phổ biến. Ví dụ tuyệt vời là DoorDash. Câu chuyện ngắn của DoorDash là các founder khi đó là sinh viên đại học ở Stanford. Thứ họ thật sự muốn là đặt được đồ ăn từ nhà hàng địa phương và được giao tận cửa. Trước DoorDash, bạn không làm được việc đó. Thế là họ lập DoorDash.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), đây là một công thức tuyệt vời, nhưng cũng là công thức nguy hiểm nhất và có thể dẫn tới ý tưởng tar pit. Vậy nên nếu dùng công thức này, bạn phải dừng lại nghĩ một giây: có lý do gì khiến thứ này chưa tồn tại không?

Công thức tiếp theo: tìm những thứ trên thế giới vừa thay đổi gần đây và có thể đã tạo ra cơ hội mới. Ví dụ tuyệt vời của Jared là COVID (video đăng ngày 17/11/2022). Khi đại dịch bắt đầu, nó thay đổi đời sống thường ngày của tất cả chúng ta. Nhiều founder nhận ra điều này tạo cơ hội cho những công ty mới, và một số startup rất thành công đã ra đời từ đó.

Một trong số đó là Gather Town, công ty build một cách vui để tụ tập với người khác trên mạng (theo Jared, video đăng ngày 17/11/2022). Các founder Gather Town thực ra đang làm một ý tưởng khác không mấy suôn sẻ. Khi đại dịch bắt đầu, họ pivot sang ý tưởng này vì rõ ràng thay đổi hành vi do đại dịch đã tạo ra một loạt cơ hội mới.

17. Công thức 5: biến thể của công ty vừa thành công

Bạn cũng có thể tìm những công ty vừa thành công gần đây và tìm biến thể mới của chúng. Ví dụ tốt của Jared là Nuvocargo (video đăng ngày 17/11/2022). Theo anh, Nuvocargo là ví dụ tốt về việc chủ động ngồi xuống nghĩ ý tưởng startup và thật sự tìm được một ý tưởng tốt, đúng điều mà anh đã nói là khó làm.

Nuvocargo về cơ bản là Flexport cho Mỹ Latinh, giúp các công ty Mỹ nhập hàng từ Mexico (theo Jared, video đăng ngày 17/11/2022). Câu chuyện của Nuvocargo là Deepak, founder, đang làm một ý tưởng khác trong YC, nhận ra ý tưởng đó sẽ không thành, và đi một cuộc tìm kiếm có hệ thống các ý tưởng tốt hơn.

Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), Deepak chọn Nuvocargo vì những lý do rất phân tích. Anh ấy chọn nó vì đó là một thị trường lớn, vì có những proxy tốt từ các công ty khác là Flexport. Và anh ấy chọn nó dù không có chuyên môn sâu về xuất nhập khẩu, vì có một số mối quan hệ giúp anh ấy bắt đầu, và anh ấy cảm thấy mình sẽ rất giỏi vận hành kiểu business nặng về vận hành (operationally intensive) này. Và điều đó đã thành công rất tốt: theo Jared, Nuvocargo đang làm ăn cực kỳ tốt (tính đến lúc video đăng ngày 17/11/2022).

18. Công thức 6 và 7, công thức tặng thêm, và lời khuyên cuối

Công thức tiếp theo: bạn cũng có thể đi nói chuyện với người ta và hỏi họ đang gặp vấn đề gì. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), cách này có thể hiệu quả, nhưng nhược điểm là nó thật sự đòi hỏi nhiều kỹ năng. Nếu muốn làm theo cách này, anh khuyên trước hết hãy chọn một idea space màu mỡ, rồi đi nói chuyện với người trong idea space đó. Và anh cũng khuyên nói chuyện không chỉ với khách hàng tiềm năng, mà cả với founder của các công ty trong idea space đó, để xin lời khuyên về ý tưởng nào thật sự đáng theo.

Ví dụ làm thành công theo cách này là AtoB (theo Jared, video đăng ngày 17/11/2022). AtoB ở đúng vị trí của rất nhiều founder đang vật lộn tìm ý tưởng tốt: các founder còn khá trẻ và chưa tích luỹ nhiều chuyên môn ngành cụ thể như các founder Rezi. Nhưng họ thật sự muốn làm startup, và muốn làm một startup có ý tưởng thật sự tốt. Cách họ nghĩ ra ý tưởng AtoB rất có hệ thống, và Jared đi qua cách họ làm, chia nhỏ từng bước.

AtoB làm thẻ nhiên liệu (fuel card). Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), nếu bạn chưa nghe về fuel card, đó là một loại thẻ tín dụng đặc biệt cho tài xế xe tải. Khi vào YC, các founder AtoB đã pivot, và dành nguyên batch YC để tìm ý tưởng mới. Cách họ làm như sau:

• Đầu tiên, họ chọn một idea space: về cơ bản là phần mềm cho ngành vận tải đường bộ (trucking). Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), họ chọn idea space này dù không phải chuyên gia ngành trucking, vì họ thấy đây hẳn phải là một idea space màu mỡ để đi săn ý tưởng startup: ngành trucking là một ngành lớn, chưa bị startup và phần mềm làm xáo trộn nhiều, nên họ cảm thấy có lẽ có những vấn đề tốt để làm ở đó.
• Vấn đề là họ không biết nhiều về ngành trucking, nên không biết những vấn đề đó là gì. Vì vậy họ quyết định tự biến mình thành chuyên gia ngành trucking. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), họ thật sự lái xe tới các trạm dừng xe tải (truck stop), nơi tài xế xe tải hay tụ tập loanh quanh, rồi cứ thế đi tới bắt chuyện với tài xế và hỏi về những vấn đề họ gặp.
• Họ cũng nói chuyện với rất nhiều founder từng lập công ty trong mảng trucking để lấy ý tưởng về những vấn đề thật sự đáng làm. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), về cơ bản họ nói chuyện với bất kỳ ai biết chút gì về trucking mà chịu nói chuyện với họ.
• Trong lúc làm vậy, họ bắt đầu ghép lại một tấm bản đồ trong đầu về lĩnh vực này: ý tưởng tốt nằm ở đâu, ý tưởng tồi nằm ở đâu. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), họ thật sự đã đi qua cả loạt ý tưởng tiềm năng khác nhau trước khi cuối cùng quyết định làm fuel card.

Jared nói anh rất thích ví dụ AtoB, vì theo anh AtoB là một trong những ý tưởng mới hay nhất ra đời từ YC trong vài năm, và AtoB là một công ty phi thường (theo Jared, tính đến lúc video đăng ngày 17/11/2022). Theo anh, cách họ dùng để tìm ra ý tưởng này là thứ mà thật sự ai cũng làm được. Hầu hết founder không làm vì nghe có vẻ quá nhiều việc. Nên nếu bạn sẵn lòng bỏ công, đây là một cách tuyệt vời để tìm ý tưởng startup (video đăng ngày 17/11/2022).

Công thức cuối cùng của Jared: tìm những ngành lớn trông như đang hỏng. Theo anh (video đăng ngày 17/11/2022), bất kỳ ngành lớn nào trông như đang hỏng có lẽ đều đã chín muồi để bị disrupt.

Cuối cùng anh có một công thức tặng thêm: tìm một co-founder đã có sẵn ý tưởng. Theo Jared (video đăng ngày 17/11/2022), lúc đó có khá nhiều người trên phần ghép co-founder (co-founder matching) của Startup School đã có ý tưởng và đang tìm co-founder. Nên nếu bạn chưa có co-founder và chưa có ý tưởng, đó có thể là một mẹo tuyệt vời để có cả hai cùng lúc.

Điều cuối cùng Jared muốn để lại (video đăng ngày 17/11/2022): hãy nhớ rằng thường rất khó biết một ý tưởng startup có tốt hay không. Anh hy vọng những khái niệm anh nói ở đây sẽ giúp ích, nhưng thông thường cách duy nhất để biết chắc ý tưởng startup của bạn có tốt không là cứ launch nó và xem kết quả. Vậy nên nếu sau tất cả những điều này, bạn đã có một ý tưởng startup mà vẫn còn lưỡng lự không biết nó có thật sự tốt không, thì lời khuyên của anh là: cứ launch nó và xem kết quả.