Paul Graham: những điều phản trực giác trước khi làm startup

1. Điều anh sẽ nói với chính con mình

Đây là bài giảng thứ 3 của lớp How to Start a Startup, do Paul Graham trình bày (video đăng ngày 30/09/2014). Anh mở đầu bằng một câu về phần giới thiệu vừa rồi: giới thiệu ngắn như vậy là được, giới thiệu dài thì chẳng hay ho gì, "Sam knows". Anh nói sẽ không hỏi xem micro có chạy không, như ở mọi buổi nói chuyện từ đầu lớp tới giờ, mà cứ coi như nó chạy. Đúng lúc đó micro trục trặc và anh buột miệng chửi thề. Anh nhờ ai đó làm cho nó chạy lại, micro chạy, và anh nói chuyện này hình như đã thành một kiểu truyền thống của lớp.

Anh nói anh đã viết sẵn bài nói, và vài ngày sau buổi học anh sẽ chuyển nó từ một bài nói thành một bài luận (essay) rồi đưa lên mạng (video đăng ngày 30/09/2014), nên mọi người không cần ghi chép, chỉ cần nghe.

Một trong những cái lợi của việc có con, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), là khi phải đưa lời khuyên cho ai đó, bạn có thể tự hỏi: mình sẽ nói gì với chính con mình? Anh thấy câu hỏi này thật sự giúp mình tập trung.

Các con anh còn nhỏ. Đứa hai tuổi của anh, hôm đó khi được hỏi sau hai là mấy, đã trả lời "một con dơi" (a bat). Đáp án đúng là ba, nhưng một con dơi thì thú vị hơn nhiều. Dù con còn nhỏ, anh đã biết mình sẽ nói gì với chúng về startup nếu chúng đang học đại học, và đó chính là điều anh sẽ nói với cả lớp. Nghĩa đen là mọi người đang nhận đúng những gì anh sẽ trao cho con mình, vì phần lớn người trong phòng đủ trẻ để làm con anh.

2. Startup phản trực giác, giống như học trượt tuyết

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), startup rất phản trực giác (counterintuitive). Anh không chắc chính xác vì sao. Có thể đơn giản là vì hiểu biết về startup chưa thấm vào văn hoá chung. Nhưng dù lý do là gì, đây là một lĩnh vực mà bạn không thể lúc nào cũng tin vào trực giác của mình. Về mặt này, nó giống trượt tuyết.

Anh hỏi có ai trong phòng học trượt tuyết khi đã lớn không. Khi mới tập trượt và muốn đi chậm lại, phản xạ đầu tiên của bạn là ngả người ra sau, giống như trong mọi việc khác. Nhưng ngả người ra sau trên ván trượt thì bạn lao xuống dốc mất kiểm soát, "như tôi đã học được". Một phần của việc học trượt tuyết là học cách nén phản xạ đó lại. Dần dần bạn có thói quen mới. Nhưng lúc đầu có cả một danh sách những thứ bạn cố nhớ khi bắt đầu trượt xuống dốc: đổi chân luân phiên, đừng kéo lê chân phía trong, đủ thứ như vậy.

Startup cũng trái tự nhiên như trượt tuyết, và cũng có một danh sách tương tự những thứ bạn phải nhớ. Điều anh mang tới hôm nay là phần đầu của danh sách đó: những điều phản trực giác bạn phải nhớ để ngăn bản năng sẵn có dẫn mình đi lạc (theo anh, video đăng ngày 30/09/2014).

Mục đầu tiên trong danh sách chính là điều anh vừa nói: startup kỳ lạ tới mức nếu bạn đi theo bản năng thì bản năng sẽ dẫn bạn đi lạc. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), nếu bạn không nhớ gì khác ngoài điều này, thì ít nhất khi sắp phạm một sai lầm, bạn có thể dừng lại một chút trước khi phạm nó.

Hồi anh còn điều hành Y Combinator, anh và các partner hay nói đùa rằng chức năng của mình là nói với founder những điều họ sẽ phớt lờ. Và điều đó thật sự đúng (theo anh, video đăng ngày 30/09/2014). Hết batch này tới batch khác, các partner của YC cảnh báo founder về những sai lầm họ sắp phạm, và founder phớt lờ. Một năm sau họ quay lại và nói: giá mà bọn tôi đã nghe.

Vì sao founder cứ phớt lờ lời khuyên của partner? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), đó là bản chất của ý tưởng phản trực giác: chúng mâu thuẫn với trực giác của bạn, nên chúng có vẻ sai, nên tất nhiên phản xạ đầu tiên của bạn là phớt lờ chúng. Anh nói đó không chỉ là lời nguyền của Y Combinator mà ở một mức nào đó còn là lý do tồn tại (raison d'être) của YC. Bạn đâu cần người khác cho lời khuyên mà không làm bạn bất ngờ. Nếu trực giác sẵn có của founder đã cho ra câu trả lời đúng, họ đã không cần tới anh và các partner.

Đó là lý do có rất nhiều huấn luyện viên trượt tuyết mà không có mấy huấn luyện viên chạy bộ. Anh nói bạn không thấy hai chữ "running instructor" đi cùng nhau thường như "ski instructor", vì trượt tuyết thì phản trực giác. Nên YC, theo cách anh nói (video đăng ngày 30/09/2014), kiểu như là những huấn luyện viên trượt tuyết về kinh doanh, chỉ khác là để đi lên dốc chứ không phải xuống dốc. Ít nhất là trong trường hợp lý tưởng.

3. Riêng về con người thì hãy tin trực giác

Tuy vậy, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), có một thứ bạn có thể tin vào bản năng: con người. Cuộc sống của bạn tới giờ chẳng giống việc làm startup là mấy, nhưng mọi tương tác bạn từng có với người khác đều giống hệt những tương tác bạn sẽ có với người trong giới kinh doanh.

Thực ra, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), một trong những sai lầm lớn của founder là không tin đủ vào trực giác của mình về con người. Họ gặp một người có vẻ rất ấn tượng nhưng lại có chút gì đó khiến họ ngờ ngợ. Rồi sau này, khi mọi thứ đổ vỡ, họ nói: tôi đã biết có gì đó không ổn ở gã đó, nhưng tôi lờ đi vì anh ta có vẻ quá ấn tượng.

Có một trường hợp riêng trong kinh doanh, nhất là nếu bạn xuất thân từ nền tảng kỹ sư, như anh tin là cả phòng đều vậy. Bạn nghĩ kinh doanh vốn là một thứ hơi khó chịu, hơi đáng ghét. Nên khi gặp những người có vẻ thông minh nhưng sao đó lại khó ưa, bạn nghĩ: chắc trong kinh doanh thì bình thường thôi. Paul Graham nói (video đăng ngày 30/09/2014): không phải vậy. Hãy chọn người theo cách bạn sẽ chọn nếu bạn đang chọn bạn bè.

Anh gọi đây là một trong những trường hợp hiếm hoi mà chiều theo ý thích của bản thân (self-indulgent) lại có hiệu quả. Lời khuyên của anh (video đăng ngày 30/09/2014): làm việc với những người bạn thật lòng quý và tôn trọng, và đã quen đủ lâu để chắc chắn. Vì có rất nhiều người rất giỏi tỏ ra dễ mến trong một thời gian. Cứ chờ tới khi quyền lợi của bạn và họ đối nghịch nhau, rồi bạn sẽ thấy.

4. Điểm thứ hai: thứ bạn cần là hiểu user, không phải hiểu startup

Điểm phản trực giác thứ hai, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), có thể hơi làm cả lớp thất vọng: thứ bạn cần để thành công với một startup không phải là chuyên môn về startup. Điều đó làm lớp học này khác với phần lớn các lớp khác. Nếu bạn học một lớp tiếng Pháp và chịu làm bài, cuối khoá bạn sẽ nói được tiếng Pháp. Có thể bạn không nói giống hệt người Pháp, nhưng khá gần.

Lớp này có thể dạy bạn về startup, nhưng đó không phải điều bạn cần biết. Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), điều bạn cần để thành công với một startup không phải chuyên môn về startup, mà là chuyên môn về chính user của bạn.

Anh lấy Mark Zuckerberg làm ví dụ (video đăng ngày 30/09/2014): Zuckerberg không thành công với Facebook vì anh ta là chuyên gia về startup. Anh ta thành công dù là một người hoàn toàn mới toanh (noob) về startup. Facebook ban đầu được đăng ký thành lập dưới dạng một Florida LLC, "ngay cả các bạn cũng biết rõ hơn thế". Zuckerberg thành công dù hoàn toàn mù tịt về startup, vì anh ta hiểu user của mình rất rõ.

Phần lớn người trong phòng không biết cơ chế gọi một vòng angel (angel round) diễn ra thế nào. Paul Graham bảo đừng buồn vì chuyện đó, vì anh có thể nói rằng Mark Zuckerberg có lẽ cũng không biết cơ chế gọi một vòng angel. Nếu lúc Ron Conway viết cho anh ta tấm séc lớn mà anh ta còn để ý, thì giờ chắc anh ta cũng quên rồi (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).

Thực ra, anh lo rằng học chi tiết về cơ chế lập một startup không chỉ là không cần thiết mà còn có thể hơi nguy hiểm (video đăng ngày 30/09/2014). Vì một sai lầm đặc trưng khác của founder trẻ là làm startup theo kiểu diễn cho đủ động tác (go through the motions). Họ nghĩ ra một ý tưởng nghe có vẻ hợp lý. Họ gọi vốn ở mức định giá đẹp. Họ thuê một văn phòng đẹp ở SoMa, tuyển một đám bạn bè. Và bước tiếp theo, sau thuê văn phòng đẹp ở SoMa và tuyển bạn bè, là dần nhận ra mình đã tiêu đời hoàn toàn. Vì trong lúc bắt chước mọi hình thức bên ngoài của việc làm startup, họ đã bỏ quên một thứ thật sự thiết yếu: làm ra thứ người ta muốn (make something people want).

Anh nói thêm đó là lần duy nhất anh dùng từ chửi thề đó trong bài, ngoài lần đầu tiên là buột miệng. Anh đã hỏi Sam xem có được không, và Sam nói chính anh ấy đã làm vậy vài lần, rồi anh chữa lại cho rõ: ý là dùng cái từ đó.

Anh và các partner ở YC đã thấy chuyện này xảy ra rất thường xuyên (video đăng ngày 30/09/2014), và anh chữa lại cho rõ là ý anh là chuyện founder diễn cho đủ động tác. Anh và các partner còn đặt cho nó một cái tên: "playing house", chơi đồ hàng. Rồi cuối cùng anh nhận ra vì sao nó xảy ra.

5. Cả đời được dạy để lách hệ thống

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lý do founder trẻ diễn cho đủ động tác của việc làm startup là vì đó là điều họ đã được huấn luyện để làm suốt cả đời tới thời điểm đó. Hãy nghĩ xem cần gì để vào được đại học. Hoạt động ngoại khoá: đánh dấu xong. Ngay cả trong các lớp đại học, phần lớn bài vở bạn làm cũng giả tạo như chạy vòng quanh sân.

Anh nói anh không công kích hệ thống giáo dục vì nó như vậy. Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), việc bạn làm để học một thứ gì đó tất yếu sẽ có một mức độ giả tạo nào đó. Và nếu bạn đo kết quả của con người, họ tất yếu sẽ khai thác khoảng chênh đó, tới mức thứ bạn đang đo phần lớn chỉ là sản phẩm phụ của chính sự giả tạo đó.

Anh thú nhận chính anh cũng làm vậy hồi đại học, và đưa ra một mẹo để được điểm cao. Anh thấy trong rất nhiều lớp, có khi chỉ có 20 hay 30 ý thật sự có đúng "hình dạng" để làm câu hỏi thi tốt (theo kinh nghiệm anh kể trong video đăng ngày 30/09/2014). Nên cách anh ôn thi ở những lớp này không phải là nắm vững nội dung môn học, mà là cố đoán xem đề thi sẽ hỏi gì và giải sẵn đáp án.

Với anh, bài kiểm tra không phải là câu trả lời của anh trong phòng thi sẽ thế nào. Bài kiểm tra là bao nhiêu câu hỏi anh đoán sẽ xuất hiện trong đề. Nên anh biết điểm của mình ngay lập tức: bước vào phòng thi, nhìn đề, và thấy mình đoán trúng bao nhiêu câu. Anh nói cách này hiệu quả ở rất nhiều lớp, nhất là các lớp khoa học máy tính (video đăng ngày 30/09/2014). Anh nhớ môn lý thuyết automata (automata theory): chỉ có vài thứ có nghĩa để hỏi về lý thuyết automata.

Nên, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), chẳng có gì ngạc nhiên khi sau cả đời thực chất được huấn luyện để chơi những trò như vậy, phản xạ đầu tiên của founder trẻ khi bắt đầu làm startup là tìm xem mẹo cho trò chơi mới này là gì. Hoạt động ngoại khoá của startup là gì? Tôi phải làm những việc gì? Họ luôn muốn biết.

Vì có vẻ như thước đo thành công của một startup là gọi vốn, một sai lầm kiểu mới vào nghề khác, họ luôn muốn biết mẹo để thuyết phục nhà đầu tư là gì. Và theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), anh và các partner phải nói với họ: cách tốt nhất để thuyết phục nhà đầu tư là làm một startup đang thật sự chạy tốt, nghĩa là đang tăng trưởng nhanh, rồi cứ thế nói với nhà đầu tư như vậy.

Rồi họ hỏi tiếp: vậy mẹo để tăng trưởng nhanh là gì? Chuyện này càng tệ hơn vì sự tồn tại của cụm từ "growth hacks". Lời khuyên của anh (video đăng ngày 30/09/2014): mỗi khi nghe ai nói về growth hacks, hãy dịch nó trong đầu thành "bullshit", chuyện nhảm. Vì điều YC nói với founder là: cách để startup của bạn tăng trưởng là làm ra thứ user thật sự yêu thích, rồi cho họ biết về nó. Đó là việc bạn phải làm. Growth hacks chính là đó.

Rất nhiều cuộc trò chuyện giữa các partner YC và founder bắt đầu bằng việc founder nói một câu mở đầu bằng "How do I…?" (làm sao để tôi…), và partner trả lời bằng một câu mở đầu bằng "Just…" (cứ…). Vì sao founder làm mọi thứ phức tạp như vậy? Lý do, theo điều anh nhận ra sau nhiều năm bối rối (video đăng ngày 30/09/2014), là họ đang tìm mẹo. Họ đã được huấn luyện để tìm mẹo.

6. Điểm thứ ba: startup là nơi lách hệ thống hết tác dụng

Đó là điều phản trực giác thứ ba cần nhớ về startup, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): làm startup là nơi việc lách hệ thống (gaming the system) không còn hiệu quả. Lách hệ thống có thể vẫn hiệu quả nếu bạn đi làm cho một công ty lớn. Tuỳ công ty đó hỏng tới mức nào, bạn có thể thành công bằng cách nịnh đúng người, tạo ấn tượng mình làm việc năng suất bằng cách gửi email lúc đêm khuya, hoặc nếu đủ thông minh thì chỉnh đồng hồ máy tính của mình. Vì ai sẽ đi kiểm tra header chứ?

Anh nói anh thích một khán giả mà kể những câu đùa như thế thì họ cười. Rồi anh chợt nhận ra buổi này đang được ghi hình, và tuyên bố từ giờ trở đi sẽ bám đúng kịch bản.

Nhưng trong startup, chuyện đó không hiệu quả (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014). Không có sếp nào để lừa. Làm sao lừa người khi chẳng có ai để lừa? Chỉ có user. Và tất cả những gì user quan tâm là phần mềm của bạn có làm được điều họ muốn hay không. Họ giống như cá mập. Cá mập ngu tới mức không lừa được. Bạn không thể vẫy cờ đỏ trước mặt một con cá mập để đánh lừa nó. Với nó chỉ có thịt hoặc không có thịt. Nên bạn phải có thứ người ta muốn, và bạn chỉ phát đạt tới đúng mức bạn có được thứ đó.

Điều nguy hiểm, nhất là với những người trong phòng, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), là giả vờ thì vẫn hiệu quả ở một mức nào đó với nhà đầu tư. Nếu bạn thật sự giỏi ở khoản biết mình đang nói gì, bạn có thể lừa nhà đầu tư được một, có thể là hai vòng gọi vốn. Nhưng điều đó không có lợi cho bạn. Tất cả các bạn làm chuyện này là vì cổ phần (equity). Bạn đang chơi một trò lừa đảo lòng tin với chính mình. Bạn đang lãng phí thời gian của chính mình, vì startup đó đã chắc chắn thất bại.

Nên hãy ngừng tìm mẹo (lời khuyên của anh, video đăng ngày 30/09/2014). Startup có mẹo, như mọi lĩnh vực khác, nhưng chúng kém quan trọng hơn cả một bậc độ lớn (an order of magnitude) so với việc giải quyết vấn đề thật. Một người không biết gì về gọi vốn nhưng đã làm ra thứ user thật sự yêu thích sẽ gọi vốn dễ hơn một người biết mọi mánh trong sách vở nhưng có biểu đồ lượng dùng đi ngang (a flat usage graph).

Theo một nghĩa nào đó, việc lách hệ thống ngừng hiệu quả từ đây là tin xấu, vì bạn bị tước mất một trong những vũ khí mạnh nhất của mình, và dù sao đó cũng là thứ bạn đã dành 20 năm để thành thạo. Nhưng Paul Graham nói (video đăng ngày 30/09/2014) anh thấy rất hứng thú với việc thế giới có những nơi mà lách hệ thống không phải là cách để thắng. Hồi đại học, anh hẳn đã rất hào hứng nếu nhận ra một cách rõ ràng rằng có những phần của thế giới mà lách hệ thống ít quan trọng hơn những phần khác, và có những nơi gần như chẳng quan trọng gì.

Nhưng những nơi đó có tồn tại, và theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), đây là một trong những điều quan trọng nhất cần nghĩ tới khi bạn lên kế hoạch cho tương lai: ở mỗi loại công việc thì bạn thắng bằng cách nào, và bạn muốn thắng bằng việc làm gì?

7. Điểm thứ tư: startup chiếm trọn cuộc sống

Điều đó dẫn tới điểm phản trực giác thứ tư, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): startup chiếm trọn mọi thứ (all-consuming). Nếu bạn lập một startup, nó sẽ chiếm lấy cuộc sống của bạn tới mức bạn không thể hình dung. Và nếu nó thành công, nó sẽ chiếm lấy cuộc sống của bạn trong một thời gian dài: ít nhất là vài năm, có thể một thập kỷ, có thể cả phần đời làm việc còn lại. Nên ở đây có một chi phí cơ hội (opportunity cost) thật sự.

Larry Page có thể có vẻ có một cuộc sống đáng ghen tị, nhưng có những phần trong đó chắc chắn không đáng ghen tị chút nào (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014). Thế giới trong mắt Larry Page là thế này: anh ta bắt đầu chạy nhanh hết sức từ năm 25 tuổi, và từ đó tới giờ chưa dừng lại để thở. Mỗi ngày đều có chuyện xảy ra trong đế chế Google mà chỉ hoàng đế mới xử lý được, và anh ta, với tư cách hoàng đế, phải xử lý nó. Nếu anh ta đi nghỉ dù chỉ một tuần, cả một đống việc tồn đọng sẽ chất lên.

Và anh ta phải chịu đựng chuyện đó mà không được than phiền, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), vì hai lẽ. Một, với tư cách "người cha" của công ty, anh ta không bao giờ được tỏ ra sợ hãi hay yếu đuối. Hai, nếu bạn là tỷ phú, bạn nhận được không chút cảm thông nào, thực ra là dưới không, nếu bạn than phiền về một cuộc sống khó khăn.

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), điều đó có một tác dụng phụ kỳ lạ: nỗi vất vả của việc làm một founder startup thành công bị che khuất. Anh nhắc tới những người thắng nội dung 100 mét ở Olympic, lúc người ta bước tới chỗ họ, và nói Larry Page cũng đang như thế, chỉ là bạn không bao giờ được thấy.

Y Combinator đã đầu tư vào vài công ty có thể gọi là thành công lớn (tính tới video đăng ngày 30/09/2014). Và trong từng trường hợp một, founder đều nói cùng một điều: nó không bao giờ dễ hơn. Bản chất của vấn đề thì thay đổi. Bạn có thể đang lo những vấn đề hào nhoáng hơn, như công trình bị chậm ở văn phòng mới tại London, thay vì cái máy lạnh hỏng trong căn hộ studio. Nhưng tổng lượng lo âu không bao giờ giảm. Nếu có thay đổi thì nó còn tăng lên.

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lập một startup thành công giống như có con ở chỗ nó là một cái nút bạn bấm và cuộc đời bạn thay đổi không thể đảo ngược. Và dù có con thật lòng là điều tuyệt vời nhất trên đời, "nếu các bạn mang được một điều về từ bài giảng này, hãy nhớ điều đó", có rất nhiều thứ làm trước khi có con thì dễ hơn sau khi có con, và nhiều thứ trong số đó sẽ giúp bạn làm cha mẹ tốt hơn khi bạn có con. Nên ở các nước giàu, phần lớn mọi người trì hoãn việc bấm cái nút đó một thời gian, và anh chắc cả phòng đều rất quen thuộc với quy trình đó.

Vậy mà khi nói tới startup, rất nhiều người có vẻ nghĩ mình phải lập startup ngay khi còn học đại học. Anh hỏi: các bạn điên à? Và các trường đại học đang nghĩ gì vậy? Họ cất công bảo đảm sinh viên có đủ biện pháp tránh thai, vậy mà lại mở hết chương trình khởi nghiệp (entrepreneurship) tới vườn ươm startup (incubator) khắp nơi (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).

Công bằng mà nói, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), các trường bị dồn vào thế phải làm vậy. Rất nhiều sinh viên mới vào trường quan tâm tới startup, và trên thực tế các trường được kỳ vọng là chuẩn bị cho bạn bước vào sự nghiệp.

8. Đừng khởi nghiệp khi còn đang học đại học

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), nếu bạn quan tâm tới startup thì có vẻ như các trường phải dạy bạn về startup. Và nếu không dạy, có thể họ mất người nộp đơn vào tay những trường tuyên bố là có dạy. Vậy đại học có dạy được về startup không? Anh tự hỏi tiếp: nếu không thì chúng ta đang làm gì ở đây? Câu trả lời của anh: vừa có vừa không.

Như anh đã giải thích, đại học có thể dạy bạn về startup, nhưng đó không phải điều bạn cần. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), nếu bạn muốn học tiếng Pháp, đại học có thể dạy bạn ngôn ngữ học. Và lớp này chính là như vậy: một lớp ngôn ngữ học. Lớp đang dạy về cách học ngôn ngữ, trong khi thứ bạn cần biết là cách học một ngôn ngữ cụ thể. Thứ bạn cần biết là nhu cầu của chính user của bạn, và bạn không thể học điều đó cho tới khi thật sự lập công ty.

Nghĩa là, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), lập startup là thứ về bản chất chỉ học được bằng cách làm. Và bạn không làm được việc đó khi đang học đại học, vì lý do anh vừa giải thích: startup chiếm lấy toàn bộ cuộc sống của bạn. Bạn không thể lập startup khi là sinh viên, vì nếu bạn lập startup thì bạn không còn là sinh viên nữa. Trên danh nghĩa bạn có thể vẫn là sinh viên, nhưng cũng chẳng được bao lâu.

Với thế lưỡng nan đó, nên chọn con đường nào: làm một sinh viên thật sự và không lập startup, hay lập một startup thật sự và không còn là sinh viên? Paul Graham nói anh có thể trả lời giùm. Anh đang nói với chính con mình: đừng lập startup khi còn học đại học (lời khuyên trong video đăng ngày 30/09/2014). Anh nói hy vọng không làm ai thất vọng, và nói nghiêm túc, thật lòng.

Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), lập startup có thể là một phần của một cuộc sống tốt với rất nhiều người có hoài bão. Nhưng đó chỉ là một phần của một bài toán lớn hơn nhiều mà bạn đang cố giải: làm sao để có một cuộc sống tốt. Và dù lập startup có thể là việc nên làm vào một lúc nào đó, tuổi 20 không phải lúc tối ưu.

Có những việc bạn làm được ở đầu tuổi 20 mà trước hay sau đó đều không làm tốt bằng (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014): lao sâu vào những dự án chỉ vì hứng, có vẻ chẳng đem lại gì, hay đi du lịch siêu rẻ mà không có hạn chót nào. Thực ra, anh nói hai thứ này chỉ là những hình dạng đẳng cấu (isomorphic) trong các lĩnh vực khác nhau. Với người không có hoài bão, kiểu sống này có thể là cái "failure to launch" đáng sợ, mãi không cất cánh được. Nhưng với người có hoài bão, đó là một kiểu khám phá rất giá trị.

Nếu bạn lập startup ở tuổi 20 và đủ thành công, bạn sẽ không bao giờ được làm những điều đó. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), Mark Zuckerberg sẽ không bao giờ được lang thang ở một nước ngoài. Nếu anh ta ra nước ngoài, thì hoặc là thực chất một chuyến thăm cấp nhà nước, hoặc là trốn ẩn danh ở đâu đó tại Paris. Nhưng anh ta sẽ không bao giờ được đeo ba lô đi khắp Thái Lan, "nếu bây giờ người ta vẫn còn làm thế". Anh hỏi cả phòng người ta có còn đeo ba lô đi Thái Lan không, và sau phản ứng của khán giả, anh nói đó là dấu hiệu hào hứng thật sự đầu tiên anh thấy từ phòng này. Lẽ ra anh nên nói bài này ở Thái Lan.

Zuckerberg làm được những việc bạn không làm được, như thuê máy bay riêng chở anh ta ra nước ngoài, những chiếc máy bay rất to. Nhưng theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), thành công đã lấy đi phần lớn sự tình cờ (serendipity) khỏi cuộc sống của anh ta. Facebook đang điều khiển anh ta nhiều chẳng kém việc anh ta điều khiển Facebook.

Và dù bị cuốn vào một dự án mà bạn coi là sự nghiệp cả đời có thể rất tuyệt, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), sự tình cờ có những cái lợi riêng, trong đó có việc nó cho bạn nhiều lựa chọn hơn để chọn ra sự nghiệp cả đời. Ở đây thậm chí không có sự đánh đổi: bạn không hy sinh gì khi gác lại việc lập startup ở tuổi 20, vì nếu chờ thì bạn sẽ có khả năng thành công cao hơn.

Trong trường hợp khó xảy ra, khó tới mức thiên văn, là bạn 20 tuổi và có một side project cất cánh như Facebook từng cất cánh, thì bạn đứng trước lựa chọn chạy theo nó hay không, và có lẽ chạy theo nó cũng hợp lý. Nhưng theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), thường thì startup cất cánh là do founder làm cho nó cất cánh, và làm việc đó ở tuổi 20 là ngớ ngẩn một cách vô cớ.

9. Điểm thứ năm: không ai đoán trước được, kể cả bạn

Vậy có nên lập startup ở bất kỳ tuổi nào không? Anh nói anh nhận ra mình đã làm cho việc lập startup nghe có vẻ khó. Nếu chưa, để anh thử lại: lập startup thật sự rất khó (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014). Nếu nó quá khó thì sao? Nếu bạn không đủ sức với thử thách này thì sao? Câu trả lời là điểm phản trực giác thứ năm: bạn không thể biết được.

Cuộc sống của bạn tới giờ đã cho bạn chút ý niệm về triển vọng của mình nếu muốn trở thành nhà toán học hay cầu thủ bóng bầu dục chuyên nghiệp, và anh nói không phải khán giả nào anh cũng nói được câu đó. Nhưng trừ khi bạn đã có một cuộc đời thật sự kỳ lạ, bạn chưa làm mấy việc giống việc lập startup. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lập startup sẽ thay đổi bạn rất nhiều nếu nó thành công. Nên điều bạn đang cố ước lượng không chỉ là bạn hiện là ai, mà là bạn có thể trở thành ai. Và ai làm được việc đó?

Anh nói: không phải anh. Trong chín năm qua (tính tới video đăng ngày 30/09/2014), việc của anh là cố đoán xem người ta sẽ ra sao. Anh nói anh viết chữ "predict" (dự đoán) trong bài viết sẵn mà nói ra thành "guess" (đoán mò), và gọi đó là một lần lỡ lời kiểu Freud rất có giá trị thông tin.

Nói nghiêm túc, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), đánh giá một người thông minh tới đâu trong 10 phút thì dễ: đánh vài quả bóng tennis qua lưới xem họ đánh trả lại hay đánh vào lưới. Nhưng phần khó, và quan trọng nhất, là dự đoán họ sẽ trở nên kiên cường và có hoài bão tới mức nào. Anh nói lúc đó có lẽ không ai có nhiều kinh nghiệm làm việc này hơn anh, và anh có thể cho biết một chuyên gia biết được bao nhiêu về chuyện đó: câu trả lời là không nhiều.

Từ kinh nghiệm, anh học được cách giữ đầu óc hoàn toàn cởi mở về việc startup nào trong mỗi batch sẽ trở thành ngôi sao. Founder đôi khi nghĩ họ biết. Có người tới nơi đầy tự tin rằng họ sẽ vượt qua Y Combinator dễ dàng, như họ đã vượt qua từng bài kiểm tra dễ dàng, giả tạo, ít ỏi mà họ từng gặp trong đời. Có người tới nơi tự hỏi sai sót nào đã khiến mình được nhận, và mong là không ai phát hiện ra. Nhưng theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), gần như không có tương quan nào giữa những thái độ này và kết cục thực tế.

Anh đọc được rằng trong quân đội cũng vậy: những tân binh vênh váo không có khả năng trở nên thật sự kiên cường cao hơn những người lặng lẽ, và có lẽ vì cùng một lý do: các bài thử thách ở đó quá khác với những bài thử thách trong cuộc sống trước đây của họ (theo lời anh, video đăng ngày 30/09/2014).

Lời khuyên của anh (video đăng ngày 30/09/2014): nếu bạn hoàn toàn khiếp sợ việc lập startup, có lẽ bạn không nên làm, trừ khi bạn là kiểu người thấy khoái khi làm những việc mình sợ. Còn nếu bạn chỉ không chắc mình có làm nổi không, thì cách duy nhất để biết là thử. Chỉ là không phải bây giờ.

10. Điểm thứ sáu: muốn có ý tưởng startup thì đừng cố nghĩ ra ý tưởng startup

Vậy nếu một ngày nào đó bạn muốn lập startup, bây giờ ở đại học bạn nên làm gì? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lúc đầu bạn chỉ cần hai thứ: một ý tưởng và co-founder. Và cách để có cả hai là như nhau, điều dẫn tới điểm phản trực giác thứ sáu và cũng là cuối cùng: cách để có ý tưởng startup là đừng cố nghĩ ra ý tưởng startup.

Anh nói anh đã viết cả một bài luận về chuyện này và sẽ không nhắc lại toàn bộ ở đây. Phiên bản ngắn, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014): nếu bạn cố ý nỗ lực nghĩ ra ý tưởng startup, bạn sẽ nghĩ ra những ý tưởng không chỉ tệ mà còn tệ và nghe có vẻ hợp lý, nghĩa là cả bạn lẫn mọi người khác đều bị chúng đánh lừa, và bạn sẽ phí rất nhiều thời gian trước khi nhận ra chúng không ổn.

Cách để có ý tưởng startup tốt, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), là lùi lại một bước. Thay vì cố ý nỗ lực nghĩ ra ý tưởng startup, hãy biến bộ não của bạn thành loại có ý tưởng startup một cách vô thức. Thực ra, vô thức tới mức ban đầu bạn còn không nhận ra đó là ý tưởng startup.

Điều này không chỉ khả thi. Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), Yahoo, Google, Facebook và Apple đều bắt đầu theo cách này. Không công ty nào trong số đó lúc đầu được định là một công ty. Tất cả chỉ là side project. Những ý tưởng tốt nhất gần như buộc phải bắt đầu như side project, vì chúng luôn khác thường tới mức đầu óc có ý thức của bạn sẽ loại chúng khỏi danh sách ý tưởng cho công ty.

Vậy làm sao biến đầu óc mình thành loại có ý tưởng startup một cách vô thức? Paul Graham đưa ra ba vế (video đăng ngày 30/09/2014):

1. Học thật nhiều về những thứ quan trọng (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).
2. Làm những vấn đề khiến bạn hứng thú (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).
3. Cùng với những người bạn quý và tôn trọng (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).

Vế thứ ba, nhân tiện, là cách bạn có co-founder cùng lúc với ý tưởng. Anh kể lần đầu viết đoạn này, thay vì "học thật nhiều về những thứ quan trọng", anh đã viết "trở nên giỏi một công nghệ nào đó". Nhưng theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), công thức đó dù đủ nhưng quá hẹp.

Điều đặc biệt ở Brian Chesky và Joe Gebbia của Airbnb, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), không phải là họ giỏi công nghệ. Họ học trường nghệ thuật. Họ là chuyên gia về design, và có lẽ quan trọng hơn nữa, họ rất giỏi tổ chức con người và làm cho dự án xong. Nên bạn không nhất thiết phải làm về công nghệ, miễn là bạn làm những thứ kéo giãn năng lực của bạn.

Đó là những thứ gì? Anh nói câu này rất khó trả lời trong trường hợp tổng quát. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lịch sử đầy những ví dụ về người trẻ làm những vấn đề mà thời đó không ai cho là quan trọng, và đặc biệt là bố mẹ họ không cho là quan trọng. Mặt khác, lịch sử còn đầy hơn nữa những ví dụ về bố mẹ nghĩ con mình đang phí thời gian và họ đã đúng.

Vậy làm sao biết mình đang làm thứ thật sự có giá trị? Anh kể khi Justin.tv chuyển thành Twitch, chuyên phát sóng cảnh người ta chơi video game, anh đã kiểu: "cái gì cơ?". Nhưng hoá ra đó là một mô hình kinh doanh tốt (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).

11. Vấn đề thú vị, mép của công nghệ và hai chữ "just learn"

Anh nói anh biết mình nhận ra vấn đề thật bằng cách nào: vấn đề thật thì thú vị, và anh là người chiều theo ý thích của mình. Anh luôn hứng thú làm những thứ thú vị dù chẳng ai khác quan tâm, và anh thấy rất khó ép mình làm những thứ nhàm chán, dù chúng được cho là quan trọng. Theo lời anh (video đăng ngày 30/09/2014), đời anh đầy những trường hợp anh làm một thứ chỉ vì thấy hứng thú, rồi sau này nó hoá ra hữu ích theo một cách rất thực tế. Chính Y Combinator cũng là thứ anh làm chỉ vì nó có vẻ thú vị.

Nên anh có vẻ có một kiểu la bàn bên trong giúp mình (video đăng ngày 30/09/2014). Nhưng bài này là cho mọi người, không phải cho anh, và anh không biết trong đầu mọi người có gì. Anh nói có lẽ nếu nghĩ thêm, anh sẽ đưa ra được vài heuristic để nhận ra ý tưởng thật sự thú vị. Nhưng tạm thời, tất cả những gì anh đưa ra được là một lời khuyên luẩn quẩn hết thuốc chữa (hopelessly question-begging). Anh chen vào rằng đây mới là nghĩa thật của cụm "begging the question".

Lời khuyên luẩn quẩn đó là (video đăng ngày 30/09/2014): nếu bạn hứng thú với những vấn đề thật sự thú vị, thì thoả mãn sự hứng thú đó một cách hăng hái là cách tốt nhất để chuẩn bị cho một startup, và có lẽ cũng là cách tốt nhất để sống.

Dù không giải thích được trong trường hợp tổng quát thế nào là một vấn đề thú vị, anh có thể nói về một tập con lớn của chúng. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), nếu bạn nghĩ công nghệ là một thứ đang loang ra như một vết loang dạng fractal (a fractal stain), thì mỗi điểm trên mép đang di chuyển đại diện cho một vấn đề thú vị. Động cơ hơi nước thì không mấy, dù anh thêm: cũng có thể lắm chứ, ai biết được.

Nên một cách chắc chắn để biến đầu óc bạn thành loại hình thành ý tưởng startup một cách vô thức, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), là tự đưa mình tới mép dẫn đầu (leading edge) của một công nghệ nào đó, hay như Paul Buchheit nói, sống trong tương lai (live in the future). Khi bạn tới đó, những ý tưởng mà người khác thấy tiên tri tới kỳ lạ sẽ có vẻ hiển nhiên với bạn. Bạn có thể không nhận ra chúng là ý tưởng startup, nhưng bạn sẽ biết đó là thứ lẽ ra phải tồn tại.

Anh kể một ví dụ: hồi ở Harvard, giữa thập niên 90, một nghiên cứu sinh cùng khoá với hai người bạn của anh là Robert và Trevor đã tự viết phần mềm voice over IP. Nó không được định làm startup. Anh ta chưa bao giờ thử biến nó thành startup. Anh ta chỉ muốn nói chuyện với bạn gái ở Đài Loan mà không phải trả tiền gọi đường dài. Và vì anh ta là chuyên gia về mạng, điều hiển nhiên với anh ta là cứ biến âm thanh thành các packet và gửi chúng qua internet miễn phí (câu chuyện Paul Graham kể trong video đăng ngày 30/09/2014).

Vì sao không phải ai cũng làm thế? Vì họ không giỏi viết loại phần mềm đó. Người đó chưa bao giờ làm gì thêm với nó, chưa bao giờ thử biến nó thành startup. Nhưng theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), đó là cách mà những startup tốt nhất thường ra đời.

Nên lạ thay, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), việc tối ưu nên làm ở đại học nếu bạn muốn thành founder startup thành công không phải là một phiên bản đại học kiểu dạy nghề mới, tập trung vào khởi nghiệp. Đó là phiên bản đại học cổ điển: học vì chính việc học. Nếu bạn muốn lập startup, điều bạn nên làm ở đại học là học những thứ mạnh mẽ (powerful things). Và nếu bạn có sự tò mò trí tuệ thật sự, đó là điều bạn sẽ tự nhiên làm nếu chỉ đi theo thiên hướng của mình.

Thành phần của "entrepreneurship" (anh nói anh chưa bao giờ nói được từ đó mà giữ mặt nghiêm) thật sự quan trọng, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), là chuyên môn về lĩnh vực (domain expertise). Larry Page là Larry Page vì anh ta là chuyên gia về tìm kiếm (search). Và cách anh ta trở thành chuyên gia về search là vì anh ta thật lòng hứng thú với nó, không vì động cơ ngầm nào.

Ở trạng thái tốt nhất, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), lập startup chỉ đơn thuần là một động cơ ngầm cho sự tò mò, và bạn sẽ làm tốt nhất nếu đưa động cơ ngầm đó vào ở cuối quá trình. Nên đây là lời khuyên tối hậu cho những người trẻ muốn làm founder, rút gọn còn hai chữ: just learn, cứ học đi.

12. Hỏi đáp: founder không biết kỹ thuật, business school và những người đầu tiên

Anh hỏi còn bao nhiêu thời gian, được biết còn 18 phút (video đăng ngày 30/09/2014), và thốt lên: 18 phút hỏi đáp, trời đất. Phần hỏi đáp bắt đầu với câu hỏi gửi online, và câu được vote nhiều nhất hôm đó được đọc lên trước. Anh hỏi có phải nhắc lại câu hỏi không, rồi nhắc lại nó.

Một founder không biết kỹ thuật (non-technical founder) đóng góp hiệu quả nhất cho startup bằng cách nào? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), nếu startup hoạt động trong một lĩnh vực nào đó, không phải startup thuần công nghệ mà làm trong một lĩnh vực rất cụ thể, ví dụ như Uber, và founder không biết kỹ thuật là chuyên gia về ngành xe limo, thì thực ra founder không biết kỹ thuật có lẽ sẽ làm phần lớn công việc: tuyển tài xế và làm mọi thứ khác Uber phải làm. Founder kỹ thuật sẽ chỉ viết app iPhone, anh chữa lại là app iPhone và Android, vốn chưa tới một nửa công việc. Còn nếu là startup thuần công nghệ, founder không biết kỹ thuật lo bán hàng và mang cà phê với cheeseburger tới cho lập trình viên.

Business school có giá trị gì với người muốn khởi nghiệp không, và nếu có thì là gì? Anh nói có lẽ sẽ không phải tới vế thứ hai, và anh đoán đó cũng là câu trả lời cho vế thứ nhất. Về cơ bản là không, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014). Anh nói nghe có vẻ thiếu ngoại giao, nhưng business school được thiết kế để dạy quản lý (management), và quản lý là vấn đề bạn chỉ gặp trong startup nếu đã đủ thành công. Nên điều bạn thật sự cần biết từ sớm để startup thành công là phát triển sản phẩm.

Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), nếu muốn đi học một trường nào đó, bạn đi trường design còn hơn. Dù thật lòng mà nói, cách để học làm việc đó là cứ làm. Anh kể một điều anh đã sai từ hồi đầu: anh từng khuyên người muốn lập startup hãy đi làm cho công ty khác vài năm trước khi tự lập công ty. Nhưng thật lòng, cách tốt nhất để học lập startup là cứ thử lập nó. Có thể bạn không thành công, nhưng bạn sẽ học nhanh hơn nếu cứ làm.

Nên, không hẳn. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), các business school đang cố gắng rất nhiều để dạy chuyện này, nhưng thật lòng, chúng được thiết kế để đào tạo đội ngũ sĩ quan (officer corps) cho các công ty lớn. Đó là hình dung về kinh doanh hồi trước, khi lựa chọn chỉ là đội ngũ sĩ quan của các công ty lớn hoặc tiệm giày của Joe (Joe's Shoe Store). Rồi có một thứ mới là Apple, khởi đầu nhỏ như tiệm giày của Joe rồi biến thành một công ty khổng lồ. Business school không được thiết kế cho thế giới đó. Chúng giỏi ở thứ chúng giỏi, nên cứ làm việc đó, và bỏ quách chuyện entrepreneurship này đi, chỉ vì nó đang "cool".

Anh nói quản lý chỉ là vấn đề khi đã thành công, vậy còn hai ba người đầu tiên mà founder phải quản lý thì sao? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lý tưởng là bạn thành công trước khi tuyển cả hai ba người. Anh quay sang hỏi Sam có phải Sam từng nói Airbnb mất năm tháng mới tuyển nhân viên đầu tiên không. Nên lý tưởng là bạn không có lấy hai ba người trong một thời gian khá lâu.

Khi có rồi, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), những người được tuyển đầu tiên trong một startup gần như là founder. Họ phải được thúc đẩy bởi cùng những thứ như founder. Họ không thể là những người bạn phải quản lý. Đây không phải kiểu phim The Office. Họ phải thật sự là ngang hàng với bạn, bạn không nên phải quản lý họ nhiều.

Người hỏi hỏi tiếp: vậy một người cần được quản lý thì tuyệt đối không được vào founding team sao? Anh nhắc lại câu hỏi và nói: đừng bao giờ nói không bao giờ. Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), trong trường hợp bạn làm một thứ cần một kỹ thuật cực kỳ tiên tiến, và có một "boffin", anh hỏi mọi người có biết từ đó không, một nhà chuyên môn biết thứ đó và không biết gì khác trên đời, kể cả cách lau miệng, thì có thể có lợi cho bạn khi tuyển người đó và lau miệng giùm. Nhưng theo quy tắc chung, giai đoạn đầu bạn muốn những người giống như founder.

13. Hỏi đáp: bong bóng, các lab sinh startup và founder nữ

Anh có nghĩ hiện giờ đang có bong bóng không? Paul Graham nói anh sẽ đưa hai câu trả lời (video đăng ngày 30/09/2014). Một: hãy hỏi những câu có ích cho khán giả này, vì họ tới đây để học cách lập startup, và trong đầu anh có nhiều dữ liệu về chuyện đó hơn bất kỳ ai. Còn câu này là kiểu câu phóng viên hỏi khi không nghĩ ra điều gì thú vị để hỏi. Nhưng anh vẫn trả lời.

Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), giá chỉ đơn thuần cao khác với bong bóng. Bong bóng là một dạng giá cao rất cụ thể, khi người ta biết rõ mà vẫn trả giá cao cho một thứ với hy vọng sau này tống được nó cho một kẻ khờ hơn (greater fool). Đó là chuyện đã xảy ra cuối thập niên 90: các VC biết rõ mà vẫn đầu tư vào những startup nhảm nhí, nghĩ rằng họ có thể đưa chúng lên sàn và tống chúng cho nhà đầu tư nhỏ lẻ trước khi mọi thứ vỡ tung. Anh nói anh đã ở đó, ngay tâm chấn.

Và theo anh, đó không phải điều đang xảy ra lúc đó (video đăng ngày 30/09/2014). Giá cao. Định giá cao. Nhưng định giá cao không có nghĩa là bong bóng. Mọi loại hàng hoá đều có giá lên xuống theo một kiểu sóng sin. Giá chắc chắn đang cao. Nên anh và YC nói với mọi người: nếu bạn gọi được vốn, đừng nghĩ lần gọi vốn sau sẽ dễ như vậy. Ai biết được? Có thể từ giờ tới lúc đó kinh tế Trung Quốc sẽ nổ tung và lại có một cuộc suy thoái khổng lồ, thảm khốc. Ai biết được? Hãy giả định điều tệ nhất. Nhưng bong bóng ư? Không (theo Paul Graham, video đăng ngày 30/09/2014).

Một xu hướng: người trẻ và các founder thành công không muốn lập thêm một công ty tuyệt vời nữa mà muốn lập cả 20 công ty, nên bắt đầu thấy các nỗ lực kiểu lab, sẽ thử ra mắt cả loạt thứ; chưa có ví dụ nào thật sự xuất sắc. Khi được hỏi lại cho rõ, người hỏi nêu Idealab và lab mới của Garrett Camp. Paul Graham nói (video đăng ngày 30/09/2014) có một trào lưu mới là người ta lập các lab để tách ra startup, và nó có thể hiệu quả. Đó chính là cách Twitter ra đời.

Anh nói ý anh là Idealab, và gọi việc nhầm tên vừa rồi là thêm một lần lỡ lời kiểu Freud, vì Twitter lúc đầu chưa phải là Twitter. Theo lời anh (video đăng ngày 30/09/2014), Twitter là một side project ở một công ty tên Odeo, vốn được định là làm trong mảng podcasting. Anh hỏi: một công ty podcasting, mấy chữ đó có ráp được với nhau về ngữ pháp không? Câu trả lời hoá ra là không, như Evan đã phát hiện. Nhưng như một side project, họ tách ra Twitter, và anh nói đó đúng là cái đuôi vẫy cả con chó.

Nên người ta đang lập những thứ được định để tách ra startup. Liệu có hiệu quả không? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): hoàn toàn có thể, nếu đúng người làm. Nhưng các bạn thì chưa làm được, vì phải làm bằng tiền của chính mình.

Một câu hỏi từ hàng ghế xa, người hỏi nói không muốn sa vào một cái bẫy về giới: anh có lời khuyên gì cho co-founder nữ khi gọi vốn? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), có lẽ đúng là phụ nữ gọi vốn khó hơn. Anh nhận thấy điều đó qua thực tế, và Jessica sắp công bố một loạt phỏng vấn với các founder nữ, nhiều người trong đó nói họ cũng nghĩ mình gọi vốn khó hơn.

Anh nhắc lại điều đã nói về cách gọi vốn: làm cho startup thật sự chạy tốt. Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), điều đó càng đúng trong trường hợp này. Nếu bạn lệch khỏi mục tiêu lý tưởng trong mắt VC ở bất kỳ khía cạnh nào, cách giải quyết là làm cho startup chạy thật tốt.

Anh kể khoảng một hai năm trước buổi giảng (video đăng ngày 30/09/2014), anh đã tweet biểu đồ tăng trưởng của một công ty mà không nói đó là ai, vì biết sẽ khiến người ta hỏi. Đó thật ra là một startup do nữ sáng lập đang gặp khó khi gọi vốn, nhưng biểu đồ tăng trưởng của họ thì phi thường. Anh tweet nó, biết rằng mọi VC sẽ bắt đầu hỏi anh: công ty đó là ai vậy? Theo anh, biểu đồ tăng trưởng không có giới tính. Nên nếu họ thấy biểu đồ tăng trưởng trước, hãy để họ phải lòng nó trước.

14. Hỏi đáp: học gì, làm việc hiệu quả, side project và câu hỏi cuối

Vậy hãy làm tốt, và theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014) đó là lời khuyên tốt cho startup nói chung.

Nếu bây giờ đi học đại học, anh sẽ học gì? Anh đùa "literary theory" (lý luận văn học), rồi nói chỉ đùa thôi. Anh nói thật lòng có lẽ anh sẽ thử học vật lý (theo lời anh, video đăng ngày 30/09/2014). Đó là thứ anh thấy mình đã bỏ lỡ. Hồi anh còn nhỏ, máy tính là thứ đang hot, có lẽ bây giờ vẫn vậy, nên anh rất hào hứng với việc viết code: bạn làm được nhiều thứ, bạn có thể viết chương trình thật trong phòng ngủ. Bạn không thể xây máy gia tốc tuyến tính thật trong phòng ngủ, mà biết đâu lại được. Nên có lẽ là vật lý; anh nhận ra mình hay nhìn vật lý đầy luyến tiếc.

Anh định nói không biết vật lý có giúp gì cho việc lập startup không, rồi tự dừng lại: anh vừa bảo mọi người đi theo sự tò mò của mình, vậy ai quan tâm nó có ích không? Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), rồi nó sẽ hoá ra có ích.

Câu hỏi online: những hệ thống lặp lại nào trong công việc và đời sống giúp anh làm việc hiệu quả? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), có con là một cách tốt để làm việc hiệu quả, vì bạn chẳng còn chút thời gian nào. Nên nếu muốn làm xong việc gì, lượng việc bạn làm xong trên mỗi đơn vị thời gian sẽ cao. Nhiều founder startup có con đã nói rõ điều này: nó khiến bạn tập trung vì không còn lựa chọn nào khác. Nhưng anh nói anh sẽ không khuyên có con chỉ để tập trung hơn.

Anh nói anh không nghĩ mình làm việc hiệu quả lắm. Anh có hai cách làm việc. Cách thứ nhất, như với Y Combinator: anh bị ép phải làm. Anh đặt hạn nộp đơn, người ta nộp đơn, rồi có cả đống đơn anh phải phản hồi trước một thời hạn, nên anh phải đọc. Và anh biết nếu đọc ẩu thì YC sẽ nhận phải startup tệ, nên anh cố hết sức để đọc kỹ. Anh đã dựng lên một tình huống buộc mình phải làm việc (theo lời anh, video đăng ngày 30/09/2014).

Kiểu việc còn lại anh làm là viết essay, và anh làm việc đó một cách không chủ ý: đang đi bộ trên phố thì bài essay bắt đầu tự viết trong đầu. Nên, theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), anh hoặc ép mình làm những việc kém hứng thú hơn, hoặc không thể không làm những việc hứng thú, và anh không có kỹ thuật nào hữu ích để làm mình hiệu quả hơn. Anh xin lỗi vì điều đó, rồi nói thêm: nếu bạn làm những thứ mình thích thì bạn không phải ép mình làm việc hiệu quả.

Khi nào là lúc nên biến một side project thành startup? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): bạn sẽ biết. Bạn sẽ biết nó đang thành một startup thật khi nó chiếm một tỷ lệ đáng báo động trong cuộc sống của bạn. Như khi bạn nhận ra: trời ơi, mình vừa dành cả ngày làm cái thứ được cho là side project này, mình sẽ trượt hết các môn, giờ làm sao đây? Lúc đó có lẽ nó đang thành một startup. Sau đó anh định cho người vừa hỏi hỏi tiếp, rồi nhận ra mình đã trả lời người đó rồi, nên để người khác hỏi.

Có một vùng xám: bạn có vài user, nhưng không tăng trưởng bùng nổ, biểu đồ không đi lên bên phải; khi phải phân bổ thời gian và nguồn lực thì nên làm gì? Paul Graham hỏi lại có phải lớp đã được dặn đọc bài Do Things That Don't Scale rồi không, rồi nói với người hỏi: "You, sir, have not done the readings", anh chưa đọc tài liệu, và bị bắt quả tang. Theo anh (video đăng ngày 30/09/2014), anh đã viết cả một bài luận để trả lời đúng câu hỏi đó, tên là Do Things That Don't Scale, nên cứ đi đọc nó, vì anh không nhớ hết mọi điều mình đã viết về đúng vấn đề này.

Loại startup nào không nên đi qua YC? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): chắc chắn là bất kỳ startup nào sẽ thất bại. Hoặc nếu bạn sẽ thành công nhưng là một người không ai chịu nổi, thì đó cũng là thứ anh nghĩ Sam thà không có còn hơn. Ngoài ra, anh không nghĩ ra loại nào, vì founder thường ngạc nhiên khi thấy tỷ lệ vấn đề giống nhau giữa các startup cao tới mức nào, bất kể họ làm loại sản phẩm gì. Và đó thường là loại vấn đề YC giúp được nhiều nhất, chứ không phải những vấn đề riêng của từng lĩnh vực.

Anh hỏi ngược lại người nghe có nghĩ ra loại startup nào mà YC không hợp không, và nói anh thì không. Anh kể batch gần nhất có cả startup về phân hạch (fission) và nhiệt hạch (fusion); anh nói "chúng tôi có", rồi chữa thành "họ có" (tính tới video đăng ngày 30/09/2014).

Anh nói nên học thật nhiều về những thứ quan trọng; có chiến lược nào để biết thứ gì quan trọng không? Anh lặp lại (video đăng ngày 30/09/2014) hình ảnh công nghệ như một vết loang fractal, mọi thứ trên mép đều đại diện cho một ý tưởng thú vị, và nói "nghe quen nhỉ". Anh thừa nhận người hỏi đã chỉ đúng chỗ anh không thật sự trả lời: câu trả lời luẩn quẩn rằng anh hứng thú với những thứ thú vị, và nếu bạn hứng thú với những thứ thú vị thì cứ làm chúng, mọi chuyện sẽ ổn. Nhưng làm sao biết đâu là vấn đề thật? Anh nói anh không biết. Chuyện đó đủ quan trọng để viết cả một bài luận, và anh không biết câu trả lời; có lẽ anh nên viết gì đó về nó.

Anh có nghĩ ra một kỹ thuật để phát hiện xem bạn có gu với những vấn đề thật sự thú vị không, theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014): đó là bạn có thấy làm những thứ nhàm chán là không chịu nổi hay không. Có những thứ nhàm chán đã được biết rõ, như lý luận văn học hay làm quản lý cấp trung ở một công ty lớn. Nên nếu bạn chịu được những thứ đó, thì hoặc bạn có tính kỷ luật tự giác phi thường, hoặc bạn không có gu với những vấn đề thật sự thú vị, và ngược lại.

Còn một câu hỏi nữa, anh nói, và nó tốt nhất là phải hay. Snapchat kiếm tiền thế nào? Anh hỏi lại: Snapchat? Anh thì biết gì về Snapchat, anh và YC đâu có đầu tư vào Snapchat (theo lời anh, video đăng ngày 30/09/2014). Anh xin một câu hỏi khác.

Tuyển những người mình thích có thể dẫn tới một nền văn hoá đồng nhất (monoculture); làm sao xử lý những điểm mù phát sinh? Theo Paul Graham (video đăng ngày 30/09/2014), lập startup là việc mà rất nhiều thứ sẽ trục trặc, nên bạn không thể mong nó hoàn hảo. Và lợi ích của việc tuyển những người bạn biết và quý lớn hơn rất nhiều so với những bất lợi nhỏ của việc có phần nào monoculture. Nhìn theo thực tế, ở tất cả các startup thành công nhất, đều có ai đó tuyển hết đám bạn thân từ hồi đại học.

Anh kết thúc buổi học bằng lời cảm ơn mọi người.