10 thói quen người làm PhD phải bỏ để xây startup

1. Vì sao startup do giới học thuật dẫn dắt hay thất bại

Đây là một tập Startup School của Y Combinator. Người trình bày là Francois Chaubard; theo mô tả video đăng ngày 04/11/2026, anh là visiting partner ở YC và đang là nghiên cứu sinh PhD, trước đó từng là researcher trong lab của Fei-Fei Li và là founder kiêm CEO của Focal.

Francois mở đầu (video đăng ngày 04/11/2026): một số công ty thành công nhất thế giới được lập ra bởi các founder có bằng PhD, trong đó có Google, Anthropic, Databricks và nhiều công ty khác. Nhưng đó là những ngoại lệ. Theo anh, chuyện startup do giới học thuật dẫn dắt thất bại thật ra còn phổ biến hơn, vì nhiều kỹ năng bạn được thưởng khi làm researcher có thể đi ngược lại, hoặc ít nhất là không liên quan (orthogonal), với những gì cần để thành công ở vai trò founder.

Anh biết điều này một phần qua chính mình: trước khi làm founder, anh là researcher trong lab của Fei-Fei Li. Nhìn lại, nhiều kỹ năng học được ở đó đã kìm chân anh khi làm CEO một startup. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), để trụ được ở vai trò founder, người làm học thuật phải bỏ (unlearn) nhiều bản năng mà các principal investigator đã nện vào đầu họ qua nhiều năm, qua những đêm thức trắng mắt nhắm mắt mở, sống bằng cà phê, một mình trong lab.

Để trở thành một founder đáng gờm (formidable founder), theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), bạn sẽ phải thật sự giết đi một phần bản sắc học thuật của mình, và việc đó khá khó. Vì vậy hôm nay anh muốn đi qua 10 thay đổi góc nhìn (perspective shifts) quan trọng nhất mà người làm học thuật cần thực hiện để xây một startup thành công.

2. Số 1: vanity metrics hay thứ người ta thật sự muốn

Điều thứ nhất là tập trung vào vanity metrics thay vì vào thứ người ta muốn. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), trong giới học thuật, bạn đang tối ưu cho cái anh gọi là vanity metrics: điểm số, số citation, số bài talk bạn được mời trình bày, vân vân.

Paul Graham có một câu nói hay về chuyện này, mà Francois trích lại: điều gây hại lớn nhất bạn học được ở trường không phải là thứ học trong một lớp cụ thể nào, mà là học cách để được điểm cao. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), đó là tư duy học thuật (academic mindset).

Tư duy founder thì hoàn toàn khác. Nó hỏi: thứ gì người ta thật sự muốn? Họ sẽ thật sự trả tiền cho cái gì, khác với cái họ nói là họ sẽ trả tiền? Bạn có thể nghĩ họ muốn thuật toán mới bóng bẩy của bạn, nhưng liệu họ có thật sự dùng (adopt) nó không? Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), rất thường xuyên câu trả lời là không. Và bạn không nhận ra điều đó cho tới khi bắt đầu đi nói chuyện với người ta và hỏi những câu hỏi khó.

3. Số 2: thú vị hay quan trọng

Điều này dẫn thẳng sang điều số hai: thú vị (interesting) đối lại với quan trọng (important). Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), người làm học thuật thường tối ưu cho thứ là nghiên cứu thú vị. Và anh nói đó là một điều tốt: bạn nên đào sâu (double click) vào mọi thứ để hiểu cơ chế đằng sau. Việc đó giúp bạn được đăng bài, nhưng thường nó hoàn toàn không có ảnh hưởng thật nào tới cuộc sống hằng ngày của bất kỳ ai.

Founder thì phải tập trung vào thứ quan trọng với user của mình. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), ở chế độ founder (founder mode), bạn phải chấp nhận được việc nói: nó chạy là được. Chúng ta không biết chính xác vì sao, nhưng vậy là đủ tốt. Ship nó đi. Chủ nghĩa thực nghiệm (empiricism) là hoàn toàn ổn.

Như Marc Andreessen nói, điều duy nhất quan trọng là đạt được product market fit. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), điều đó có nghĩa là chỉ quan tâm tới thứ quan trọng với user của bạn, rồi đi ngược lại (working backwards) từ đó.

4. Số 3: tính mới và chuyện "đạo" ý tưởng

Điều số ba là tính mới (novelty) và chuyện đạo ý tưởng (plagiarism). Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), trong giới học thuật, tính mới là tất cả. Khi bạn nộp một paper, reviewer đánh giá tính nguyên bản của công trình. Nếu nó không hoàn toàn mới, nó bị từ chối. Còn trong thế giới startup, theo anh, đạo ý tưởng thường là một chiến lược rất tốt. Như người ta vẫn nói, người đi tiên phong thường lãnh tên vào lưng.

Joe Lonsdale có một phân biệt mà Francois gọi là xuất sắc, giữa startup kiểu MIT và startup kiểu Stanford. Theo Francois kể lại (video đăng ngày 04/11/2026), startup kiểu MIT thường xoay quanh một phát minh hoàn toàn mới, một cái hộp đen (black box) tuyệt vời mà "chúng tôi đã đăng ký bằng sáng chế", làm được một phép màu chưa từng có. Nhưng chúng hiếm khi thành công ty lớn, vì nói thẳng ra, không ai thật sự muốn cái hộp đen của bạn.

Ngược lại, startup kiểu Stanford bắt đầu từ một vấn đề nhàm chán duy nhất của khách hàng và lặp đi lặp lại (iterate) trên nó mãi mãi. Một thứ đơn giản như nghe nhạc online, tìm cho người ta một phòng khách sạn ở địa phương, hay mang hàng tạp hoá tới cho người ta. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), Instacart đã hoạt động 15 năm và tới hôm nay vẫn đang lặp trên đúng vấn đề cốt lõi đó.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), Instacart không phát minh ra việc giao hàng tạp hoá từ một đơn đặt online. Vô số startup đã thử trước họ. Instacart chỉ là bên làm việc đó thành công nhất. Đạo ý tưởng là hoàn toàn ổn: hãy nhìn Lyft với Uber, Anthropic với OpenAI, Rappi với Instacart.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), chừng nào bạn còn giải một vấn đề có thật mà khách hàng gặp phải, một vấn đề thị trường chưa giải quyết thoả đáng, thì bạn có việc để làm. Tính mới là không bắt buộc. Thường thì nó còn không được ưa chuộng. Như Steve Jobs từng nói, bạn phải bắt đầu từ trải nghiệm của khách hàng rồi đi ngược về công nghệ, chứ không phải theo chiều ngược lại.

5. Số 4: không có vạch đích

Điều số bốn: không có vạch đích. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), trong giới học thuật luôn có một hạn nộp bài mang lại cảm giác giải toả, hoặc một kỳ thi cuối, một khoảnh khắc khi paper hay bài thi được gửi đi và cuối cùng bạn có thể nghỉ ngơi. Startup không có cái đó.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), bạn phải xây một tầm nhìn dài hạn (long horizon vision) về việc mọi thứ sẽ đi về đâu, và không dao động liên tục. Researcher khá tệ ở chuyện này. Họ làm năm ý tưởng khác nhau cùng một lúc, phết bơ đậu phộng quá mỏng. Đó là một cách hay cho nghiên cứu học thuật, kiểu tìm kiếm theo chiều rộng (breadth-first search).

Tuy nhiên, theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), ở chế độ founder, bạn phải thức dậy mỗi ngày và cày (crank) đúng vấn đề đó, không bị lạc hướng, trong hàng chục năm. Nhiều người làm học thuật cứ thế chán, và điều này làm team của họ xao nhãng khỏi nhiệm vụ cốt lõi.

6. Số 5: lên máy bay và đi nói chuyện với người ta

Điều số năm: lên máy bay và đi nói chuyện với vài người. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), tìm product market fit là một bài tập vét cạn (brute force). Nó đòi hỏi lặp nhanh và nói chuyện với khách hàng liên tục.

Người làm học thuật thích làm việc này trong chân không. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), họ mặc định rằng mình biết vấn đề của khách hàng là gì mà không nói chuyện với ai, không rời khỏi văn phòng. Nhưng rất thường xuyên, nếu bạn bỏ ra nhiều năm giải một vấn đề, hoá ra vấn đề đó không đủ lớn để ai quan tâm, và bạn vừa phí nhiều năm runway.

Và khi anh nói "nói chuyện với người ta", anh không có ý nói nhà đầu tư. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), phần lớn nhà đầu tư không biết gì về chuyện cái gì sẽ là một sản phẩm tuyệt vời. Đó là lý do họ hay trượt như vậy trong venture. Hãy nói chuyện với những người đang gặp đúng vấn đề bạn đang cố giải, và hỏi họ: nếu bạn làm X, họ có trả tiền cho nó không?

7. Bài học ở Focal: ba tháng cho một kết luận gán nhãn tay cũng ra

Francois kể (video đăng ngày 04/11/2026): anh và nhóm ở Focal đã mắc đúng lỗi này. Anh và nhóm bỏ rất nhiều thời gian thu thập training data, train model để giải bài toán theo dõi người (people tracking) cho các nhà bán lẻ, để biết người ta ở đâu và vào lúc nào trong cửa hàng. Nhà bán lẻ nào cũng nói với anh và nhóm rằng đây là một vấn đề lớn.

Theo lời Francois (video đăng ngày 04/11/2026), ba tháng làm việc sau, anh và nhóm đưa nó cho các cửa hàng, và nó cho họ biết rằng người ta dành nhiều thời gian ở quầy thanh toán và quầy deli vào giờ ăn trưa. Anh hỏi họ: các bạn có trả tiền cho cái này không? Và họ nói: chắc chắn là không, vì không có giá trị nào được mang lại.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), anh đã có thể tự gán nhãn tay vài video mỗi ngày, đưa họ đúng dữ liệu đó và đi tới cùng kết luận. Việc đó lẽ ra đã tiết kiệm cho anh ba tháng.

Vì thế, lời khuyên của Francois (video đăng ngày 04/11/2026): nếu bạn là một công ty AI, hãy bắt đầu với human in the loop. Hãy xác nhận rằng khách hàng thật sự muốn thứ bạn đang phục vụ, trước khi bạn chi hàng triệu cho compute để train một model.

8. Số 6: nói quá trong sales pitch thì được

Điều số sáu: nói quá (hyperbole) là được trong một sales pitch, đối lại với việc phải chính xác theo kiểu khoa học. Francois mời người xem (video đăng ngày 04/11/2026) nghĩ về một trong những slogan quảng cáo nổi tiếng nhất mọi thời đại: "15 minutes could save you 15% or more on your car insurance", 15 phút có thể giúp bạn tiết kiệm 15% hoặc hơn tiền bảo hiểm xe hơi.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), đó là một câu thiếu chính xác một cách tuyệt đẹp. Nó có nghĩa là gì? Đo ở đâu? Có một ablation study nào đó không? Có được review độc lập trong một bài nộp hội nghị double blind nào đó không? Hoàn toàn không. Vậy mà đây là một trong những slogan thành công nhất trong đời chúng ta.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), nếu bạn ám ảnh với sự chặt chẽ (rigor) trong marketing, nó sẽ huỷ hoại bạn. Bạn tuyệt đối không được nói dối, nhưng dùng ngôn ngữ mạnh hơn, đanh hơn là cần thiết để làm người ta hào hứng.

9. Số 7: quy tắc 70%, tốc độ thắng thông tin hoàn hảo

Điều số bảy là quy tắc 70%. Jeff Bezos từng nói rằng phần lớn quyết định có lẽ nên được đưa ra khi bạn có khoảng 70% lượng thông tin mình mong có. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), công bố kết quả với mức tin cậy 70% thì không hẳn là chiến lược hay để vào được NeurIPS, nên người làm học thuật ghét điều này là chuyện tự nhiên.

Trong startup, theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), nếu bạn chờ có 100% dữ liệu thì bạn đã quá muộn. Tới lúc đó, đối thủ đã launch và bạn đã mất lợi thế đi trước (first mover advantage).

Francois kể một ví dụ (video đăng ngày 04/11/2026): trong cuộc chiến database lớn, Michael Stonebraker có một sản phẩm vượt trội về kỹ thuật là QUEL. Nhưng Larry Ellison, founder của Oracle, đẩy SQL ra thị trường nhanh hơn. Ellison có câu nói nổi tiếng: QUEL có thể tốt hơn SQL, tôi không quan tâm, SQL sẽ thắng. Và ông đã đúng. Theo Francois, tốc độ thắng thông tin hoàn hảo.

10. Số 8: không thể giao việc khó cho người khác

Điều số tám: bạn không thể giao (delegate) những việc khó. Researcher thích làm nghiên cứu. Nhưng theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), là CEO của một startup, bạn không thể làm nghiên cứu, nhiều khả năng là không bao giờ. Trong một startup, bạn chịu trách nhiệm cho mọi thứ: quản lý team, tiền mặt và runway, tuyển người, sa thải, marketing, sales, phát triển sản phẩm.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), nhiều người làm học thuật thích ý tưởng về một startup, nhưng họ không thật sự muốn làm những việc lộn xộn này. Họ nghĩ: ồ, mình sẽ thuê một người có bằng MBA lo phần kinh doanh, còn mình làm phần nghiên cứu hay ho bằng tiền của VC.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), đây là một ý tưởng tệ hại. Nếu bạn tách mình ra khỏi sales và marketing, bạn sẽ không bao giờ phát triển được sự thấu cảm (empathy) với khách hàng. Và không có sự thấu cảm với khách hàng, bạn không thể build một sản phẩm họ thật sự muốn.

11. Số 9: tâm lý "outdoor animal", trở thành nhà tư bản

Điều số chín Francois gọi là "outdoor animal psychology". Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), để là một founder thành công, bạn phải mang một tâm lý quyết liệt (aggressive) hơn. Bạn phải trở thành một nhà tư bản (capitalist).

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), khởi nghiệp là việc mang tính tư bản nhất mà bạn có thể làm. Và nói thẳng, nhiều người làm học thuật thấy rất khó chịu với điều đó. Bạn phải thấy thoải mái khi lấy tiền của người ta cho các thứ bạn làm ra, giành người tài, làm ra biên lợi nhuận 80%, gọi vốn, và quan trọng nhất là đánh bại đối thủ.

Diễn lại ý của Larry Ellison, Francois nói (video đăng ngày 04/11/2026): đối thủ của bạn muốn giết công ty bạn và cướp miếng ăn khỏi miệng con bạn. Đó là thế giới bạn đang bước vào.

12. Số 10: không ai quan tâm bạn thông minh cỡ nào

Điều số mười: không ai quan tâm bạn thông minh cỡ nào. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), người làm học thuật thích giải thích cho cả thế giới thấy họ thông minh ra sao, hoàn toàn không ai hỏi. Họ sẽ nói tới mỏi tai bạn về finite automata hay quan điểm của họ về P versus NP. Nhưng điều này không có tác dụng trong sales. Nó không có tác dụng trong phát triển sản phẩm, và chắc chắn không có tác dụng khi pitch VC.

Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), bạn cần một sự tò mò bẩm sinh về con người. Bạn cần nghĩ từ góc nhìn của user liên tục, và bạn có được góc nhìn đó bằng cách lắng nghe. Dù bạn đang bán cho một phòng IT, một intern, một nhân viên mua hàng (procurement officer) hay một người tiêu dùng, bạn phải thấu cảm với họ.

Như Dale Carnegie từng viết: bạn có thể kết được nhiều bạn trong hai tháng bằng cách quan tâm tới người khác hơn là trong hai năm cố làm người khác quan tâm tới mình. Theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), đó chính là cách sales và phát triển sản phẩm vận hành.

13. Tóm lại: ra khỏi văn phòng, và bốn cuốn sách

Tóm lại, theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), lời góp ý anh đưa ra thường xuyên nhất cho những người làm học thuật chuyển sang làm founder là: hãy ra khỏi văn phòng, lên một chuyến bay, và đi gặp user của bạn ở nơi họ sống và làm việc. Hãy kiểm chứng các giả định của bạn. Người ta có thật sự trả tiền cho bạn vì thứ này không? Vì đó chính xác là điều đối thủ của bạn đang làm.

Và nếu bạn không làm, theo Francois (video đăng ngày 04/11/2026), đối thủ sẽ đi trước bạn. Nó sẽ khó chịu, nhưng hoàn toàn cần thiết.

Nếu bạn muốn làm im bộ não học thuật và bắt đầu nuôi lớn bộ não founder, Francois rất khuyên đọc bốn cuốn sách (video đăng ngày 04/11/2026):

• Spin Selling (gợi ý của Francois, video đăng ngày 04/11/2026)
• High Output Management (gợi ý của Francois, video đăng ngày 04/11/2026)
• The Seven Habits of Highly Effective People (gợi ý của Francois, video đăng ngày 04/11/2026)
• How to Win Friends and Influence People (gợi ý của Francois, video đăng ngày 04/11/2026)

Anh khép lại (video đăng ngày 04/11/2026) bằng một câu của Mahatma Gandhi: nếu bạn muốn thay đổi thế giới, hãy bắt đầu từ chính mình. Rồi anh nói với người xem: bạn đã có trí thông minh rồi. Câu hỏi còn lại là: bạn có ý chí không?